Η μεγάλη απόδραση των τραπεζώνκαι οι επενδυτές

Στάνφορντ. Η περασμένη χρονιά αποδείχθηκε πάλι υπερπλήρης από μάταιες προσπάθειες να διαχειριστούμε το μεγάλο σφίξιμο (grip) των τραπεζών και των τραπεζιτών στην παγκόσμια οικονομία. Το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα παραμένει παραμορφωμένο και επικίνδυνο. Από τη δεκαετία του 1980, η «προστιθέμενη αξία των μετόχων» γινόταν ολοένα περισσότερο το επίκεντρο της εταιρικής διακυβέρνησης. Μάνατζερ και μέλη των διοικητικών συμβουλίων αποζημιώνονται συχνά με μετοχές, πράγμα που τους δίνει μετοχικά, ιδιοκτησιακά δικαιώματα και κατ’ επέκταση δημιουργεί ένα ισχυρό κίνητρο για μεγιστοποίηση της αξίας της αγοράς, στην οποία δραστηριοποιούνται οι επιχειρήσεις τους.

Ομως οι ενέργειες που πραγματοποιούνται στο όνομα της προστιθέμενης αξίας των μετόχων ωφελούν συχνά μόνον όσους ο πλούτος τους συνδέεται στενά με τα κέρδη της εταιρείας και ενδεχομένως να είναι στην πραγματικότητα επιβλαβείς για πολλούς μετόχους. Παρά τους ισχυρισμούς τους, ότι επιδιώκουν κέρδη για τους μετόχους, οι ενέργειες κορυφαίων μάνατζερ στη συγκεκριμένη περίπτωση αντανακλούν συχνά μόνον τα δικά τους συμφέροντα, παρά εκείνα των μετόχων οι οποίοι συχνά κατέχουν τη μεγάλη πλειοψηφία των μετοχών.

Η αντίφαση μπορεί να γίνει ξεκάθαρα εμφανής στον τραπεζικό τομέα. Πριν το 2007, οι τράπεζες απολάμβαναν μεγάλες αποδόσεις και τιμές μετοχών εκτοξευμένες στα ύψη. Ομως η υπερβολική υπερχρέωση και οι ζημιές από επενδύσεις υψηλού κινδύνου, πυροδότησαν την παγκόσμια οικονομική κρίση και οδήγησαν σε χρεοκοπία – ή σχεδόν χρεοκοπία – πολλά σημαντικά οικονομικά ιδρύματα.

Οι τράπεζες με μεγάλα χρέη μείωσαν τους δανεισμούς και, παρά τη μαζική παρέμβαση των κυβερνήσεων και των κεντρικών τραπεζών, η κρίση συρρίκνωσε την παγκόσμια οικονομία. Ως αποτέλεσμα, από το 2008, οι μέτοχοι έχουν ζημιωθεί σημαντικά από τις επενδύσεις τους σε τράπεζες. Η κρίση – μαζί με την παρατεταμένη απότομη πτώση που ακολούθησε – ήταν η αιτία να ζημιωθούν πολλοί μέτοχοι επίσης και από άλλες επενδύσεις τους.

Επιπλέον, πολλοί μέτοχοι τραπεζών υπέφεραν εξαιτίας της διακοπής των δανειοδοτήσεων, είτε άμεσα είτε μέσω των δραστηριοτήτων τους ή των εργοδοτών τους. Κάποιοι έχουν χάσει ακόμη και τις δουλειές τους. Και, μαζί με άλλους φορολογούμενους, ανέλαβαν ένα μέρος του κόστους από τα κουρέματα των χρεών.

Και ακόμη, παρά τις μεγάλες ζημιές στα περιουσιακά τους στοιχεία το 2007-2008, οι κορυφαίοι τραπεζίτες τα πήγαν σημαντικά καλύτερα από τους βασικούς μετόχους τους το διάστημα 2000-2008. Ακόμη και τα διευθυντικά στελέχη των χρεοκοπημένων επενδυτικών τραπεζών Bear Stearns και Lehman Brothers απομακρύνθηκαν με αποζημιώσεις εκατοντάδων εκατομμυρίων δολαρίων, ενώ οι μέτοχοι των εταιρειών που είχαν λάβει αυτό το διάστημα ορισμένα μερίσματα, αποζημιώθηκαν πολύ χειρότερα, χωρίς να λάβουμε υπόψη μας τις άλλες ζημιές εξαιτίας της κρίσης.

Για να διασφαλίσουν τα συμφέροντά τους, οι τραπεζίτες έκαναν αδυσώπητο λόμπι εναντίον ρυθμίσεων, που θα τους επέβαλαν να βασιστούν λιγότερο στον δανεισμό και περισσότερο στα διακρατημένα κέρδη τους ή θα απαιτούσαν νέα κεφάλαια για να χρηματοδοτήσουν τους δανεισμούς και τις επενδύσεις τους. Αναφέρονται λοιπόν στην αναγκαιότητα υψηλών κερδών για τους μετόχους, υπονοώντας ότι οι σφιχτότερες ρυθμίσεις υπονομεύουν τα συμφέροντα των μετόχων. Ασφαλώς όμως, οι λιγότερο χρεωμένες τράπεζες είναι καταλληλότερες να συνεχίσουν τους δανεισμούς χωρίς να ανησυχούν ή να χρειάζονται υποστήριξη. Ως αποτέλεσμα, είναι λιγότερο πιθανόν να αποσταθεροποιήσουν το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα ή να προκαλέσουν ζημιά στους περισσότερους μετόχους και στο κοινό.

Οι τραπεζίτες ισχυρίζονται επίσης ότι οι υψηλότερες προϋποθέσεις κεφαλαιοποίησης θα περιόριζαν την πίστωση και θα εμπόδιζαν την οικονομική ανάπτυξη. Τα επιχειρήματά τους είναι όμως ελαττωματικά και παραπλανητικά. Για παράδειγμα, χρησιμοποιούν την απόδοση ιδίων κεφαλαίων ως πρωταρχικό μέτρο κερδοφορίας, αμελούν όμως να διακρίνουν μεταξύ του δείκτη αποδοτικότητας ιδίων κεφαλαίων (ROE) και της προστιθέμενης αξίας των μετόχων. Στην πραγματικότητα, κατά την ανυποχώρητη αναζήτηση υψηλότερων κερδών, ενδεχομένως να εκθέτουν οι τραπεζίτες τους μετόχους σε υπερβολικό κίνδυνο, χωρίς να αποζημιώνονται οι τελευταίοι επαρκώς. Και οι τραπεζίτες αγνοούν να αναγνωρίσουν τον ρόλο κυβερνητικών εγγυήσεων και επιδοτήσεων, για να κάνουν όσο το δυνατόν πιθανότερο και ελκυστικότερο τον δανεισμό.

Αντίθετα με τους ισχυρισμούς των τραπεζιτών, η σημαντική αύξηση των απαιτούμενων κεφαλαιακών προϋποθέσεων – άρα και της προστασίας της σταθερότητας του οικονομικού συστήματος – είναι προς το κοινό συμφέρον, συμπεριλαμβανομένου του συμφέροντος των περισσοτέρων μετόχων. Διατηρώντας, σε αντιδιαστολή, το status quo ή εφαρμόζοντας ανεπαρκείς ρυθμίσεις, θα επιτρεπόταν στους τραπεζίτες να συνεχίσουν να κερδίζουν χρήματα εις βάρος των άλλων.

Οι μικρομέτοχοι δεν μπορούν να επηρεάσουν εύκολα τις αποφάσεις των τραπεζών, ειδικότερα σε περίπλοκα ζητήματα σχετικά με κινδύνους. Και τα διοικητικά συμβούλια των τραπεζών, που διατηρούν τον απόλυτο έλεγχο, δεν νομιμοποιούνται να μη λαμβάνουν υπόψη τους τις ευρείες επιπτώσεις των ενεργειών τους στους άλλους. Αντί γι’ αυτό, η στενή οπτική γωνία τους – η οποία τείνει να ταυτιστεί με τις προτιμήσεις των διευθυντικών στελεχών ακόμη και εις βάρος των άλλων μετόχων – υπαγορεύει τις λήψεις των αποφάσεών τους.

Ακόμη όμως και από τη στενόμυαλη οπτική γωνία των τραπεζών, η θέσπιση υψηλότερων κεφαλαιακών προϋποθέσεων θα κόστιζε λιγότερο από άλλες προτεινόμενες ρυθίσεις. Και τέτοιες προϋποθέσεις θα μείωναν την πιθανότητα να κληθούν να χρηματοδοτήσουν οι ισχυρές τράπεζες την εξυγίανση των αποτυχημένων ιδρυμάτων. (Βέβαια, αυτές οι σκέψεις είναι λιγότερο σχετικές αν προσδοκούν οι τραπεζίτες ότι θα καταφέρουν να μπλοκάρουν όλες τις ρυθμίσεις με στόχο τη μείωση της ανάληψης υπερβολικού ρίσκου και να βοηθηθούν σε μια κρίση).

Οπως είναι τα πράγματα, οι τραπεζίτες συνεχίζουν να ωφελούνται πλήρως από την άνοδο των επενδύσεών τους, ενώ μοιράζονται την πτώση με τους πιστωτές και τους φορολογούμενους -και ορισμένες φορές με τους μετόχους. Αν και έχει σημειωθεί κάποια πρόοδος στην εφαρμογή ρυθμίσεων και στην επιβολή τους, τα λόμπι της βιομηχανίας έχουν καθυστερήσει σημαντικά τις ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις που χρειάζονται για την εξασφάλιση της παγκόσμιας οικονομικής σταθερότητας.

Ο πρόεδρος της JP Morgan Chase, Τζέιμι Ντάιμον, φημολογείται ότι είπε στην κόρη του, ότι μια οικονομική κρίση «συμβαίνει κάθε πέντε έως επτά χρόνια». Τον τελευταίο μήνα, πλήρωσε η τράπεζα 1,1 δισ. δολάρια σε μερίσματα, μειώνοντας την ικανότητά της να απορροφήσει μελλοντικές ζημιές από τις επενδύσεις της. Αν δεν εντείνουν οι πολιτικοί και τα ρυθμιστικά σώματα τις μεταρρυθμιστικές τους προσπάθειες, αυτοί που θα υποφέρουν από τις συνέπειες της επόμενης κρίσης θα είναι οι φορολογούμενοι και οι μέτοχοι και όχι οι τραπεζίτες, όπως ο Ντάιμον.

Η Ανάτ Αντμάτι είναι καθηγήτρια Οικονομικών και Οικονομολογίας στην Graduate School of Business του Πανεπιστημίου του Στάνφορντ