Η κρίση της ευρωζώνης για τις αναδυόμενες οικονομίες

Οι περισσότεροι σημερινοί οικονομικοί θεσμοί, από τα χρήματα έως τις τράπεζες, αναπτύχθηκαν κατά τη διάρκεια πολλών ετών – οι ακούσιες επιπτώσεις αποφάσεων εκατομμυρίων ατόμων. Αντίθετα, η ευρωζώνη ξεχωρίζει επειδή είναι ένα προμελετημένο δημιούργημα. Είναι αναμφίβολα το δεύτερο μεγαλύτερο σε σχεδιασμό οικονομικό οικοδόμημα μετά τον κομμουνισμό.

Η ευρωζώνη αποτελεί ένα αξιοσημείωτο πείραμα, μια πραγματική εμπροσθοφυλακή της παγκόσμιας προόδου. Τώρα όμως βρίσκεται σε δύσκολη θέση και πρέπει να γίνει κάθε δυνατή προσπάθεια να ενισχυθεί. Το δεύτερο ήμισυ του 2011 είναι προφανές ότι οι αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι οποίες είχαν αντιμετωπίσει την οικονομική κρίση που ξεκίνησε το 2008 σχετικά καλά, άρχισαν να αισθάνονται πίεση καθώς η κρίση στην ευρωζώνη βάθαινε. Η ανάπτυξη επιβραδύνθηκε σημαντικά στη Βραζιλία, την Ινδία, την Κίνα και άλλες χώρες.

Οι κεντρικές τράπεζες λειτούργησαν ως τελευταίο καταφύγιο δανεισμού και έτσι απεφεύχθη μια μεγάλη κρίση. Τον Δεκέμβριο του 2011 και τον Φεβρουάριο του 2012, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα ανακοίνωσε τη μακροπρόθεσμη αναχρηματοδότηση, με τις ευρωπαϊκές τράπεζες να δανείζονται περίπου 1 τρισεκατομμύριο ευρώ. Μετά, τον Ιούλιο, ήρθε η περίφημη διαβεβαίωση του προέδρου της ΕΚΤ Μάριο Ντράγκι ότι θα κάνει «ό,τι είναι δυνατόν» προκειμένου να σώσει το ευρώ. Η Ομοσπονδιακή Τράπεζα στις ΗΠΑ έκανε ενέσεις ρευστότητας, μια κίνηση στην οποία προχώρησαν κεντρικές τράπεζες αναπτυγμένων χωρών.

Υπήρξε ένας συλλογικός αναστεναγμός ανακούφισης, οι αγορές σταθεροποιήθηκαν και η βιομηχανική παραγωγή αυξήθηκε και πάλι. Το ερώτημα στο μυαλό όλων τώρα είναι εάν αυτή η ηρεμία μετά την καταιγίδα θα διαρκέσει, επιτρέποντας στη διεθνή οικονομία να αναπτυχθεί. Πουθενά αυτό το ερώτημα δεν είναι πιο φλέγον από ό,τι στις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες, που βρίσκονται έξω από το βασικό θέατρο της κρίσης, αλλά είναι σε πιο επισφαλή θέση από τις προηγμένες χώρες. Πολλές άρχισαν να αναπτύσσονται μόνο σχετικά πρόσφατα και, με τεράστιους πληθυσμούς απόρων, έχουν μεγαλύτερη ανάγκη άμεσης οικονομικής ανάπτυξης από ό,τι οι πλούσιες χώρες.

Αρα, η παγκόσμια οικονομία θα σημειώσει μια βιώσιμη ανάκαμψη; Εξετάζοντας το παρελθόν όσο πιο προσεκτικά μπορώ, και εν γνώσει των κινδύνων των οιωνών, η απάντησή μου θα πρέπει να είναι: όχι. Εως το 2015 οι προβλέψεις είναι ζοφερές για την Ευρώπη και, κατ’ επέκταση, για τις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Η ένεση ρευστότητας που σημειώθηκε πέρυσι ήταν η σωστή πολιτική. Ομως αυτό, το μόνο που κατάφερε ήταν να εξαγοράσει χρόνο, δεν έλυσε το πρόβλημα. Και ο χρόνος τελειώνει.

Δυστυχώς, οι περισσότεροι έχουν μια ενστικτώδη τάση να κοιτούν μακριά από τα προβλήματα που έρχονται έως ότου έχουν φθάσει πολύ κοντά. Ο «δημοσιονομικός γκρεμός» των ΗΠΑ, για παράδειγμα, είναι γνωστός εδώ και πολύ καιρό, αλλά προσπάθησαν να τον αποφύγουν την τελευταία στιγμή. Αρα θα πρέπει να πάρουμε σοβαρά το γεγονός ότι υπάρχει ένα άλλο πρόβλημα που έρχεται προς το μέρος μας – η αποπληρωμή του ευρωπαϊκού χρέους.

Τα χρήματα της αναχρηματοδότησης πήραν τη μορφή τριετών δανείων, που σημαίνει ότι θα αποπληρωθούν περίπου στις αρχές του 2015. Εάν η Ευρώπη επιτύχει στην προώθηση μεγάλων δημοσιονομικών και τραπεζικών μεταρρυθμίσεων και βάλει την οικονομία της σε τάξη, η κρίση θα υποχωρήσει. Αλλιώς θα διατηρηθεί και στα τέλη του 2014 η Ευρώπη θα βρεθεί και πάλι προ μεγάλου κινδύνου.

Τι θα γίνει τότε με τις αναπτυσσόμενες χώρες; Οι ΗΠΑ και η Ευρώπη είναι οι δύο μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου. Η επιβράδυνσή τους θα επηρεάσει άμεσα όλες τις αναπτυσσόμενες χώρες. Επιπροσθέτως, οι ΗΠΑ και η Ευρώπη έχουν ήδη χρησιμοποιήσει μεγάλες δόσεις δημοσιονομικών κινήτρων, που μοιάζουν εντυπωσιακά με τα αντιβιοτικά. Εάν δίνονται για σύντομο διάστημα μπορεί να αποτελέσουν ισχυρό αντίδοτο, αλλά εάν χρησιμοποιούνται επανειλημμένα για μεγάλο διάστημα, οι παρενέργειες είναι δυνατόν να ξεπεράσουν τα οφέλη.

Σκεφτείτε την περίπτωση της Ινδίας. Από το 2009, η Ινδία διογκώνει επίτηδες το έλλειμμά της για να αντισταθμίσει την οικονομική επιβράδυνση. Επειδή η δημοσιονομική επέκταση έπειτα από αρκετά χρόνια περιορισμού ήταν πολύ αποτελεσματική στην προώθηση ανάπτυξης ζήτησης και προσφοράς. Τώρα όμως περιορίζεται η επέκταση. Αντίθετα με τις αναπτυγμένες χώρες, οι περισσότερες αναπτυσσόμενες οικονομίες δέχονται πληθωριστικές πιέσεις, οι οποίες μπορεί να χειροτερέψουν από άλλον έναν γύρο δαπανών. Ετσι η βραχυπρόθεσμη κατάσταση παραμένει επικίνδυνη.

Παρ’ όλα αυτά, για τις αναπτυσσόμενες οικονομίες, οι μεσοπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες προοπτικές είναι θετικές. Χώρες που εξοικονομούν χρήματα, επενδύουν στο ανθρώπινο κεφάλαιο και παρέχουν μια βασική καλή διακυβέρνηση θα επιστρέψουν στην προηγούμενη γοργή ανάπτυξη. Η Ινδία, για παράδειγμα, εξοικονομεί και επενδύει άνω του 30% του ΑΕΠ της, στρέφοντας ένα σημαντικό ποσοστό αυτών των πηγών στην υποδομή. Η επιχειρηματική της δυνατότητα επεκτείνεται. Τα τελευταία χρόνια, η άμεση επένδυση ινδικών κεφαλαίων στη Βρετανία έχει ξεπεράσει τις βρετανικές επενδύσεις στην Ινδία. Ετσι, όταν η κρίση τελειώσει, η ετήσια ανάπτυξη θα επιστρέψει στο 8%.

Οι επενδυτές φαίνεται να παίρνουν σοβαρά υπόψη τους αυτήν την άποψη. Δείχνουν πολύ σφιγμένοι απέναντι σε επενδύσεις σε ιδιωτικά μετοχικά κεφάλαια. Σε μακροπρόθεσμες άμεσες επενδύσεις όμως έδωσαν το ποσό-ρεκόρ των 43,8 δισ. δολαρίων στην Ινδία το 2011-2012. Πέραν της σημερινής κρίσης, η προοπτική φαίνεται να είναι παρόμοια και σε άλλες ανερχόμενες οικονομίες όπως η Βραζιλία, η Κίνα και η Ινδονησία.

Η αντιμετώπιση των φόβων και το άνοιγμα του δρόμου για περαιτέρω ανάπτυξη στις αναπτυσσόμενες χώρες θα απαιτήσει ένα ξεκάθαρο και αξιόπιστο πρόγραμμα για να επιστρέψουν οι οικονομίες με τα υψηλά εισοδήματα και ιδιαίτερα αυτές στην Ευρώπη, σε ένα βιώσιμο δημοσιονομικό μονοπάτι. Ο δρόμος μπροστά θα είναι δύσκολος και απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό και τολμηρή εφαρμογή πολιτικών.

Ο Καουσίκ Μπάσου είναι αντιπρόεδρος και επικεφαλής οικονομολόγος στην Παγκόσμια Τράπεζα, καθηγητής Οικονομικών και Διεθνών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Κορνέλ