Ας παίξουν το τομάρι τους οι μάνατζερ των τραπεζών…

Το κορυφαίο γεγονός του 2012 για μένα ήταν όταν, σε μια δύσκολη προσωπική στιγμή, έλαβα ένα μήνυμα ενθάρρυνσης από έναν πυροσβέστη. Η κεντρική ιδέα ήταν ότι έβρισκε τις απόψεις μου σχετικά με τον κίνδυνο για απρόσμενα γεγονότα (tail risk) απολύτως κατανοητές. Το ερώτημά του ήταν: «Πώς είναι δυνατόν, γκουρού, ακαδημαϊκοί και οικονομικές αναλυτές του ρίσκου να μην έχουν καταλάβει;».

Η απάντηση βρίσκεται ακριβώς εκεί, στο ίδιο το μήνυμα. Ο αποστολέας είναι πυροσβέστης. Δεν μπορεί να έχει ελλιπή αντίληψη του κινδύνου. Είναι κάποιος που ένα λάθος του θα μπορούσε να τον βλάψει ανεπανόρθωτα. Με άλλα λόγια, κάνει αυτό που στην οικονομική αργκό ορίζεται ως skin in the game (σε ελεύθερη απόδοση «παίζει το τομάρι του») και σημαίνει ότι ο χρηματιστής επενδύει στις μετοχές της εταιρείας για την οποία εργάζεται ώστε να αναλαμβάνει προσωπικό ρίσκο. Επιπροσθέτως, και είναι προς τιμήν του, διακινδυνεύει τη ζωή του χωρίς πριμ.

Η θεωρία του skin of the game είναι βασική για τη σωστή λειτουργία ενός σύνθετου κόσμου. Δυστυχώς, σε ένα αδιαφανές σύστημα η τάση των χρηματιστών είναι να κρύβουν τους κινδύνους, αναδεικνύοντας τις θετικές πλευρές αλλά όχι τις αρνητικές. Δεν υπάρχει μέθοδος ανάληψης του ρίσκου που μπορεί να αντικαταστήσει το skin in the game – ειδικά όταν η αδιαφάνεια στην πληροφόρηση συνδυάζεται με την ασυμμετρία στην πληροφόρηση μαζί με αυτό που οι οικονομολόγοι αποκαλούν πρόβλημα εντολέα  (αποταμιευτή) – εντολοδόχου (χρηματιστή) – principal – agent problems.

Για παράδειγμα, οι τραπεζίτες και οι χρηματιστές που λαμβάνουν πριμ για τις επιδόσεις τους δεν πληρώνουν πριμ για τις αρνητικές επιδόσεις και έχουν κίνητρο να κρύψουν τους κινδύνους.

Οι αρχαίοι είχαν πλήρη επίγνωση αυτής της τακτικής και χρησιμοποιούσαν πολύ απλές αλλά αποτελεσματικές μεθόδους παραδειγματικής τιμωρίας. Πριν από περίπου 3.800 χρόνια, ο Κώδικας του Χαμουραμπί προέβλεπε ότι εάν ένα σπίτι καταρρεύσει και προκαλέσει τον θάνατο του ιδιοκτήτη του, ο κατασκευαστής του σπιτιού θα έπρεπε να θανατωθεί επίσης.

Από αυτό το απλό αξίωμα προέρχεται το οφθαλμός αντί οφθαλμού και ο χρυσός κανόνας της ηθικής («μην κάνεις στους άλλους αυτό που δεν θέλεις να σου κάνουν»). Πέρα όμως από την ηθική, αυτός ήταν ο καλύτερος κανόνας διαχείρισης κινδύνου όλων των εποχών.

Οι αρχαίοι είχαν αντιληφθεί ότι ο κατασκευαστής γνωρίζει πάντοτε περισσότερα για τους κινδύνους από τον πελάτη, ότι μπορεί να κρύψει τις αιτίες της επικινδυνότητας και να επωφεληθεί χρησιμοποιώντας φθηνότερα υλικά και υπονομεύοντας την ασφάλεια. Τα θεμέλια είναι το καλύτερο μέρος για να κρύψεις τους κινδύνους. Ο κατασκευαστής μπορεί επίσης να ξεγελάσει τον επιθεωρητή. Εκείνος που κρύβει τους κινδύνους έχει προβάδισμα πληροφοριών, σε σχέση με εκείνον που πρέπει να τους εντοπίσει.

Γιατί πιστεύω ότι μια ορισμένη κατηγορία ανθρώπων προτιμά να «φαίνεται καλά» από το να «ενεργεί καλά»; Ο λόγος είναι η απουσία προσωπικού ρίσκου. Τα προβλήματα και οι λύσεις τους είναι ως εξής:

Πρώτον, ας πάρουμε αυτούς που διαμορφώνουν την πολιτική. Σε ένα αποκεντρωμένο σύστημα – ας πούμε, στους δήμους – αυτός ο κόσμος συγκρατείται από ένα συναίσθημα ντροπής που θα βίωνε εάν έβλαπτε τους άλλους με τα δικά του λάθη. Αντίθετα, σε ένα ευρύ συγκεντρωτικό σύστημα η πηγή του λάθους δεν είναι τόσο ορατή και μερικά λογιστικά φύλλα δεν κάνουν κανέναν να ντρέπεται. Αυτή η ποινή, η ντροπή, και άλλα επιχειρήματα συνηγορούν υπέρ της αποκέντρωσης.

Δεύτερον, έχουμε παρεξηγήσει τη φύση του κινήτρου που έχει ένας χρηματιστής. Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση, οι μάνατζερ δεν είναι επιχειρηματίες. Δεν είναι αυτό που θα μπορούσε να αποκαλέσει κάποιος παράγοντες του καπιταλισμού. Από το 2000, οι επενδυτές στο χρηματιστήριο στις ΗΠΑ έχουν χάσει – ανάλογα με το πώς το μετράτε – περισσότερα από 2 τρισ. δολ.

Επομένως, κάποιος θα μπορούσε να υποθέσει ότι από τη στιγμή που η αμοιβή των μάνατζερ βασίζεται στις επιδόσεις τους, θα υφίσταντο απώλειες. Καθόλου, υπάρχει ασυμμετρία. Οι μάνατζερ που χάνουν χρήματα δεν έχουν αρνητική αποζημίωση. Ετσι, ενώ οι επενδυτές έχουν χάσει, οι μάνατζερ έχει κερδίσει περισσότερα από μισό εκατομμύριο δολάρια.

Τρίτον, υπάρχει πρόβλημα με τους θεωρητικούς οικονομολόγους και τους οικονομικούς αναλυτές. Ο λόγος για τον οποίο τα οικονομικά μοντέλα δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα είναι ότι οι οικονομολόγοι δεν τιμωρούνται ποτέ για τα λάθη τους. Οσο ικανοποιούν τους εκδότες των οικονομικών επιθεωρήσεων η δουλειά τους θεωρείται καλή.

Ως αποτέλεσμα, χρησιμοποιούμε μοντέλα όπως η θεωρία του χαρτοφυλακίου και μεθόδους, χωρίς να υπάρχει εμπειρική βάση. Η λύση είναι να μην επιτρέπουμε στους οικονομολόγους να διδάσκουν τους επαγγελματίες. Και αυτή η περίπτωση υπογραμμίζει την ανάγκη για αποκέντρωση, δηλαδή για ένα σύστημα στο οποίο οι αποφάσεις θα λαμβάνονται σε τοπικό επίπεδο από μικρότερες μονάδες έτσι ώστε να μην υπάρχει ανάγκη για οικονομολόγους.

Τέταρτον, οι κοινωνικοοικονομικές προβλέψεις δεν επαληθεύονται, αλλά οι «προφήτες» σπανίως ζημιώνονται από την αποτυχία τους. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι παίρνουν περισσότερα ρίσκο αφού συμβουλεύονται αριθμητικές προβλέψεις. Η λύση είναι να μάθουμε – και να λαμβάνουμε μόνο αυτό υπόψη – τι έχει κάνει ο «προφήτης» ή τι θα κάνει στο μέλλον.

Λέω στον κόσμο τι έχω στο χαρτοφυλάκιό μου, όχι τι προβλέπω. Με αυτό τον τρόπο, είμαι ο πρώτος που θα υποστώ ζημιά. Δεν είναι ηθικό να παρασύρεις τον κόσμο να εκτίθεται χωρίς να αναλαμβάνεις το κόστος της αποτυχίας. Στο βιβλίο μου «Antifragile» («Αντιεύθραυστο») είπα στους αναγνώστες τι κάνω και τι πρέπει να κάνουν εκείνοι, εξοργίζοντας τους κριτικούς λογοτεχνίας. Δεν το έκανα για αυτοβιογραφικούς λόγους, αλλά μόνο επειδή η άλλη προσέγγιση δεν είναι ηθική.

Τέλος, υπάρχουν οι πολεμοκάπηλοι. Για να τους φέρει προ των ευθυνών τους, ο πρώην υποψήφιος πρόεδρος των ΗΠΑ Ραλφ Νάντερ είχε κάνει μια πρόταση: αυτοί που ψηφίζουν υπέρ του πολέμου να θέτουν τον εαυτό τους ή κάποιον επίγονό τους στην υπηρεσία του Στρατού.

Κάποιος μπορεί μόνο να ελπίσει ότι κάτι θα συμβεί το 2013 για να παίξουν κάποιοι το τομάρι τους. Μια ασφαλής και δίκαιη κοινωνία δεν ζητάει τίποτε λιγότερο.

Ο Νασίμ Νίκολας Ταλέμπ, πρώην χρηματιστής, διδάσκει Μηχανική των Κινδύνων στο Πολυτεχνικό Ινστιτούτο του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης