Τα ηθικά όρια των αγορών και οι ανισότητες του χρήματος

Υπάρχουν σήμερα πολύ λίγα πράγματα που το χρήμα δεν μπορεί να αγοράσει.

Αν έχει κάποιος καταδικαστεί σε ποινή φυλάκισης στη Σάντα Μπάρμπαρα της Καλιφόρνιας και δεν του αρέσει το σύνηθες κατάλυμα μπορεί να αναβαθμίσει το κελί του έναντι περίπου 90 δολαρίων τη βραδιά.

Αν θέλει κάποιος να βοηθήσει στην πρόληψη του τραγικού γεγονότος ότι, κάθε χρόνο, χιλιάδες μωρά γεννιούνται από εθισμένες στα ναρκωτικά γυναίκες, μπορεί να συνεισφέρει σε μια φιλανθρωπική οργάνωση που χρησιμοποιεί έναν μηχανισμό της αγοράς προκειμένου να περιορίσει το πρόβλημα: μια δωρεά 300 δολαρίων, σε μετρητά, σε οποιαδήποτε εθισμένη στα ναρκωτικά γυναίκα είναι πρόθυμη να υποβληθεί σε στείρωση.

Αν πάλι θέλει κάποιος να παραστεί σε μια ακροαματική διαδικασία στο αμερικανικό Κογκρέσο αλλά δεν θέλει να περιμένει ώρες στην ουρά, μπορεί να επιστρατεύσει τις υπηρεσίες μιας εξειδικευμένης εταιρείας. Η εταιρεία προσλαμβάνει άστεγους και άλλους που χρειάζονται δουλειά προκειμένου να περιμένουν στην ουρά – όλη νύχτα, αν χρειαστεί. Λίγο προτού ξεκινήσει η ακροαματική διαδικασία, ο πελάτης που πληρώνει μπορεί να πάρει τη θέση του ανθρώπου ο οποίος στέκεται για χάρη του στην ουρά και να διεκδικήσει θέση στην πρώτη σειρά της αίθουσας.

Υπάρχει τίποτα το επιλήψιμο στο να αγοράζεις και να πουλάς αυτά τα πράγματα; Κάποιοι θα πουν όχι· οι άνθρωποι πρέπει να είναι ελεύθεροι να ξοδεύουν τα χρήματά τους προκειμένου να αγοράζουν οτιδήποτε κάποιος άλλος είναι πρόθυμος να πουλήσει. Αλλοι πιστεύουν πως υπάρχουν μερικά πράγματα που το χρήμα δεν θα έπρεπε να μπορεί να αγοράσει. Γιατί όμως; Τι κακό υπάρχει ακριβώς στο να πουλάς αναβάθμιση κελιών φυλακής σε εκείνους που μπορούν να τις αγοράσουν ή στο να προσφέρεις μετρητά για στείρωση ή στο να μισθώνεις ανθρώπους να στέκονται αντί για σένα στην ουρά;

Προκειμένου να απαντηθούν ερωτήσεις όπως αυτές, πρέπει να θέσουμε ένα ευρύτερο ερώτημα: τι ρόλο θα έπρεπε να παίζουν το χρήμα και οι αγορές σε μια καλή κοινωνία;

Η διατύπωση αυτής της ερώτησης και η πολιτική συζήτηση επ’ αυτής είναι πολύ σημαντικές. Τις τελευταίες τρεις δεκαετίες έχουμε γίνει μάρτυρες μιας σιωπηλής επανάστασης καθώς οι αγορές και η προσανατολισμένη στις αγορές σκέψη έχουν διεισδύσει σε σφαίρες της ζωής που κυβερνιόνταν προηγουμένως από αξίες ξένες προς τις αγορές: την οικογενειακή ζωή και τις προσωπικές σχέσεις· την Υγεία και την εκπαίδευση· την προστασία του περιβάλλοντος και την ποινική δικαιοσύνη· την εθνική ασφάλεια και τη ζωή του πολίτη.

Σχεδόν χωρίς να το συνειδητοποιήσουμε, αφεθήκαμε να παρασυρθούμε από το να έχουμε οικονομίες της αγοράς στο να γίνουμε κοινωνίες της αγοράς. Η διαφορά είναι η εξής: η οικονομία της αγοράς είναι ένα εργαλείο – πολύτιμο και αποτελεσματικό – για την οργάνωση της παραγωγικής δραστηριότητας. Μια κοινωνία της αγοράς, αντιθέτως, είναι ένας τόπος στον οποίο σχεδόν τα πάντα διατίθενται προς πώληση. Είναι ένας τρόπος ζωής όπου οι αξίες της αγοράς διεισδύουν στις κοινωνικές σχέσεις και διέπουν κάθε τομέα.

Αυτή η τάση θα έπρεπε να μας ανησυχεί για δύο λόγους. Καταρχήν, καθώς το χρήμα κυριαρχεί όλο και περισσότερο στις κοινωνίες μας, η αφθονία και η έλλειψή του έχουν μεγαλύτερη σημασία. Αν τα βασικά πλεονεκτήματα της αφθονίας χρημάτων ήταν η δυνατότητα αγοράς γιοτ και πολυτελών διακοπών, η ανισότητα δεν θα είχε τόσο μεγάλη σημασία όσο έχει σήμερα. Καθώς το χρήμα όμως φτάνει να ελέγχει την πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, στην πολιτική επιρροή και στις ασφαλείς γειτονιές, η ζωή γίνεται πιο δύσκολη για τους φτωχότερους. Η δυνατότητα αγοράς των πάντων οξύνει τη σουβλιά της ανισότητας.

Ο δεύτερος λόγος για τον οποίο πρέπει να αντισταθούμε στο να βάλουμε τιμές πώλησης σε όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες είναι πως η διαδικασία αυτή μπορεί να διαφθείρει. Η πορνεία είναι ένα κλασικό παράδειγμα. Κάποιοι εναντιώνονται σε αυτήν με το επιχείρημα ότι συνήθως εκμεταλλεύεται τους φτωχούς, για τους οποίους η επιλογή να πουλάνε το σώμα τους μπορεί να μην είναι πραγματικά εκούσια. Αλλοι όμως αντιτίθενται με το επιχείρημα ότι ο υποβιβασμός του σεξ σε εμπόρευμα είναι εγγενώς εξευτελιστικός και απάνθρωπος.

Η ιδέα πως οι σχέσεις της αγοράς μπορούν να διαφθείρουν τα ανώτερα αγαθά δεν περιορίζεται σε θέματα σεξ και σώματος. Βρίσκει επίσης εφαρμογή σε αγαθά και υπηρεσίες της κοινωνίας των πολιτών. Ας πάρουμε για παράδειγμα την εκλογική διαδικασία. Δεν επιτρέπουμε μια ελεύθερη αγορά στις ψήφους, παρότι θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς βάσιμα πως μια τέτοια αγορά θα ήταν «αποδοτική», με την έννοια που δίνει στον όρο ένας οικονομολόγος. Πολλοί άνθρωποι δεν χρησιμοποιούν τις ψήφους τους, γιατί λοιπόν να τις αφήνουμε να χαραμίζονται; Γιατί να μην επιτρέψουμε σε εκείνους που δεν νοιάζονται ιδιαίτερα για ένα εκλογικό αποτέλεσμα να πουλήσουν την ψήφο τους σε κάποιον που νοιάζεται; Θα συνέφερε και τα δύο μέρη της συναλλαγής.

Το καλύτερο επιχείρημα εναντίον της αγοράς ψήφων είναι πως η ψήφος δεν είναι ένα κομμάτι ιδιωτικής ιδιοκτησίας· είναι μια δημόσια ευθύνη. Αν αντιμετωπίζαμε την ψήφο σαν ένα εργαλείο κέρδους θα την εξευτελίζαμε, θα διαφθείραμε τη σημασία της ως έκφραση του καθήκοντος του πολίτη.  

Ομως αν η αγορά ψήφων είναι αποδοκιμαστέα γιατί διαφθείρει τη δημοκρατία, τι γίνεται με εκείνα τα συστήματα χρηματοδότησης των προεκλογικών εκστρατειών (συμπεριλαμβανομένου εκείνου που εφαρμόζεται σήμερα στις ΗΠΑ) τα οποία δίνουν στους πλούσιους δωρητές δυσανάλογη φωνή στις εκλογές; Ο λόγος για τον οποίο απορρίπτουμε την αγορά ψήφων – η προστασία της ακεραιότητας της δημοκρατίας – ίσως να είναι ένας λόγος για να περιορίσουμε και τις οικονομικές συνεισφορές σε πολιτικούς υποψήφιους.

Βεβαίως, συχνά διαφωνούμε για το τι λογίζεται ως «ηθικά διαβρωτικό» ή «εξευτελιστικό». Προκειμένου να αποφασίσουμε αν η πορνεία είναι εξευτελιστική, πρέπει να αποφασίσουμε ποια είναι η πραγματική αξία της ανθρώπινης σεξουαλικότητας. Προκειμένου να αποφασίσουμε κατά πόσο η πώληση αναβάθμισης κελιών διαφθείρει την έννοια της ποινικής δικαιοσύνης, πρέπει να αποφασίσουμε ποιον σκοπό θα έπρεπε να υπηρετεί η ποινική τιμωρία. Προκειμένου να αποφασίσουμε αν θα έπρεπε να επιτρέψουμε την πώληση και την αγορά ανθρώπινων οργάνων για μεταμοσχεύσεις ή να προσλαμβάνουμε μισθοφόρους για να πολεμούν στη θέση μας, πρέπει να σκεφτούμε διεξοδικά δύσκολα ερωτήματα για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και την ευθύνη του πολίτη.

Πρόκειται για αμφιλεγόμενα ερωτήματα, και συχνά προσπαθούμε να αποφύγουμε τη δημόσια συζήτησή τους. Αυτό είναι όμως σφάλμα. Η απροθυμία μας να αγγίξουμε ηθικά αμφισβητούμενα ερωτήματα στην πολιτική μάς έχει αφήσει ελλιπώς εξοπλισμένους να σταθμίσουμε ένα από τα πιο σημαντικά ζητήματα της εποχής μας: πού υπηρετούν οι αγορές το δημόσιο καλό και πού είναι παράταιρες;

O Μάικλ Τζ. Σαντέλ είναι καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ