Η κρίση αξιών της Ευρώπηςκαι το ελληνικό πρόβλημα

Η ξενοφοβία και ο εξτρεμισμός είναι συμπτώματα κοινωνιών σε βαθιά κρίση. Το 2012, η ακροδεξιά Χρυσή Αυγή κέρδισε 21 έδρες στις βουλευτικές εκλογές στην Ελλάδα, το δεξιό Γιόμπικ κέρδισε έδαφος στη χώρα όπου γεννήθηκα, την Ουγγαρία, και η Μαρίν Λεπέν του Εθνικού Μετώπου είχε ισχυρή υποστήριξη στις προεδρικές εκλογές της Γαλλίας. Η αυξανόμενη υποστήριξη παρόμοιων δυνάμεων σε όλη την Ευρώπη οδηγεί σε ένα αναπόφευκτο συμπέρασμα: η παρατεταμένη οικονομική κρίση της ηπείρου δημιουργεί μια κρίση αξιών που απειλεί τώρα την ίδια την Ευρωπαϊκή Ενωση.

Οταν ήταν ακόμη μόνο μια φιλοδοξία, η Ευρωπαϊκή Ενωση ήταν μια απείρως ελκυστική ιδέα, η οποία πυροδότησε τη φαντασία πολλών ανθρώπων, εμού περιλαμβανομένου. Τη θεώρησα ενσάρκωση μιας ανοικτής κοινωνίας – μια εθελοντική ένωση κυρίαρχων κρατών που είναι πρόθυμα να παραιτηθούν από μέρος της κυριαρχίας τους για το κοινό καλό. Μοιράζονταν μια κοινή ιστορία, στην οποία η Γαλλική Επανάσταση, με το σύνθημα για ελευθερία, ισότητα και αδελφοσύνη, άφησε μια διαρκή κληρονομιά. Οικοδομώντας πάνω σ’ αυτή την παράδοση, κράτη-μέλη σχημάτισαν μια ένωση βασισμένη στην ισότητα, στην οποία δεν κυριαρχεί κανένα κράτος ή εθνικότητα.

Η κρίση του ευρώ έχει μετατρέψει τώρα την ΕΕ σε κάτι ριζικά διαφορετικό. Αντί να είναι μια εθελοντική ένωση, η ευρωζώνη κρατιέται τώρα ενωμένη με σκληρή πειθαρχία· αντί να είναι μια ένωση ίσων, έχει γίνει μια ιεραρχική διευθέτηση όπου το κέντρο υπαγορεύει την πολιτική ενώ η περιφέρεια υποτάσσεται ολοένα και περισσότερο· αντί για αδελφοσύνη και αλληλεγγύη, διαδίδονται εχθρικά στερεότυπα.

Της διαδικασίας της ολοκλήρωσης ηγήθηκε μια μικρή ομάδα διορατικών ηγετών οι οποίοι προσυπέγραψαν τις αρχές της ανοικτής κοινωνίας και έκαναν πράξη αυτό που ο Καρλ Πόπερ αποκαλούσε «τμηματική κοινωνική μηχανική». Αναγνώριζαν πως η τελειότητα είναι ανέφικτη· έτσι έθεσαν περιορισμένους στόχους και αυστηρά χρονοδιαγράμματα – και μετά κινητοποίησαν την πολιτική βούληση για ένα μικρό βήμα προς τα εμπρός, ξέροντας πολύ καλά πως, όταν θα το πετύχαιναν, η ανεπάρκειά του θα γινόταν προφανής και θα απαιτούνταν και άλλα περαιτέρω βήματα. Με αυτόν τον τρόπο η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Ανθρακα και Χάλυβα μεταμορφώθηκε σταδιακά στην ΕΕ.

Η Γαλλία και η Γερμανία ήταν τότε στην εμπροσθοφυλακή της προσπάθειας. Καθώς η σοβιετική αυτοκρατορία ήταν σε αποσύνθεση, οι ηγέτες της Γερμανίας αναγνώρισαν πως η γερμανική επανένωση ήταν δυνατή μόνο μέσα στο πλαίσιο μιας περισσότερο ενωμένης Ευρώπης και ήταν έτοιμοι να κάνουν σημαντικές θυσίες για να την επιτύχουν. Οταν άρχισαν τα παζάρια, οι Γερμανοί ήταν πρόθυμοι να συνεισφέρουν λίγο περισσότερα και να πάρουν λίγο λιγότερα από άλλους, διευκολύνοντας έτσι τη συμφωνία.

Την εποχή εκείνη, γερμανοί πολιτικοί θα υποστήριζαν πως η Γερμανία δεν έχει ανεξάρτητη εξωτερική πολιτική, μόνον ευρωπαϊκή. Αυτή η στάση οδήγησε σε μια δραστική επιτάχυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, με αποκορύφωμα την υιοθέτηση της Συνθήκης του Μάαστριχτ, το 1992, και την εισαγωγή του ευρώ, το 1999. Ακολούθησε μια περίοδος σταθεροποίησης (που περιέλαβε, το 2002, την εισαγωγή των τραπεζογραμματίων και των νομισμάτων του ευρώ).

Επειτα ήρθε το κραχ του 2008 που ξεκίνησε από τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά προκάλεσε μεγαλύτερα προβλήματα στην Ευρώπη απ’ ό,τι οπουδήποτε αλλού. Οι διαμορφωτές πολιτικής απάντησαν στην κατάρρευση της Lehman Brothers ανακοινώνοντας ότι δεν θα επιτραπεί να καταρρεύσει κανένας άλλος συστημικά σημαντικός χρηματοπιστωτικός θεσμός, πράγμα που απαίτησε να υποκατασταθούν οι παγωμένες αγορές με κρατικές πιστώσεις.

Λίγο αργότερα ωστόσο η γερμανίδα Καγκελάριος Ανγκελα Μέρκελ υποστήριξε πως τέτοιες εγγυήσεις πρέπει να παρέχονται από κάθε κράτος μεμονωμένα, όχι από την Ευρώπη συλλογικά. Αυτό σηματοδότησε την αρχή της κρίσης του ευρώ, επειδή εξέθεσε ένα ελάττωμα στο ενιαίο νόμισμα το οποίο δεν γνώριζαν ούτε οι Αρχές ούτε οι αγορές – και το οποίο σήμερα εξακολουθεί να μην αναγνωρίζεται πλήρως.

Δημιουργώντας την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, τα κράτη-μέλη εξέθεσαν τα δικά τους κρατικά ομόλογα στον κίνδυνο στάσης πληρωμών. Ανεπτυγμένες χώρες που εκδίδουν ομόλογα στο δικό τους νόμισμα δεν κηρύσσουν ποτέ στάση πληρωμών, επειδή μπορούν πάντα να τυπώσουν χρήμα. Το νόμισμά τους μπορεί να υποτιμηθεί, όμως ο κίνδυνος της στάσης πληρωμών απουσιάζει.

Σε αντίθεση, τα συναλλαγματικά αποθέματα λιγότερο ανεπτυγμένων χωρών που δανείζονται σε ξένα νομίσματα μπορεί να εξαντληθούν. Οταν μια δημοσιονομική κρίση έπληξε την Ελλάδα, ο οικονομικός κόσμος ανακάλυψε ξαφνικά ότι τα μέλη της ευρωζώνης βρέθηκαν στη θέση αναπτυσσομένων χωρών.

Υπάρχει ένας στενός παραλληλισμός ανάμεσα στην κρίση του ευρώ και την κρίση του λατινοαμερικανικού χρέους του 1982, όταν το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο έσωσε το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα δανείζοντας στις βαριά χρεωμένες χώρες χρήματα μόλις αρκετά για να αποφύγουν τη στάση πληρωμών. Ομως το ΔΝΤ επέβαλε αυστηρή λιτότητα σ’ αυτές τις χώρες, ωθώντας τες σε μια παρατεταμένη ύφεση. Η Λατινική Αμερική είχε μια χαμένη δεκαετία.

Σήμερα η Γερμανία παίζει τον ίδιο ρόλο που έπαιζε τότε το ΔΝΤ. Το σκηνικό διαφέρει, αλλά το αποτέλεσμα είναι το ίδιο. Η κρίση του ευρώ ώθησε το χρηματοπιστωτικό σύστημα στο χείλος της χρεοκοπίας, η οποία αποφεύχθηκε με την επιβολή αυστηρής λιτότητας και δανείζοντας σε χώρες, όπως η Ελλάδα, χρήματα μόλις αρκετά για να αποφύγουν τη στάση πληρωμών.

Ως αποτέλεσμα, η ευρωζώνη διαιρέθηκε ανάμεσα σε πιστωτές και οφειλέτες, με τους πιστωτές επικεφαλής της οικονομικής πολιτικής. Υπάρχει ένα κέντρο, με επικεφαλής τη Γερμανία, και μια περιφέρεια, η οποία αποτελείται από τις βαριά χρεωμένες χώρες. Η επιβολή εκ μέρους των πιστωτών αυστηρής λιτότητας στα περιφερειακά κράτη διαιωνίζει τη διαίρεση της ευρωζώνης μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Οι οικονομικές συνθήκες εξακολουθούν να επιδεινώνονται, προκαλώντας τεράστιο ανθρώπινο πόνο. Τα αθώα, απογοητευμένα και οργισμένα θύματα της λιτότητας προσφέρουν έδαφος γόνιμο για ομιλίες μίσους, ξενοφοβία και όλες τις μορφές του εξτρεμισμού.

Υπάρχουν τρόποι με τους οποίους θα μπορούσαν να τροποποιηθούν οι πολιτικές που ακολουθούνται για να προστατευθεί το ευρώ, ώστε να ανταποκριθούν στους πολιτικούς στόχους της ΕΕ. Για παράδειγμα, τα κρατικά ομόλογα μεμονωμένων χωρών θα μπορούσαν να αντικατασταθούν με ευρωομόλογα. Δυστυχώς αυτό δεν συμβαίνει. Τα οικονομικά προβλήματα είναι πιεστικά – και μονοπωλούν την προσοχή των πολιτικών. Οι ηγέτες της Ευρώπης είναι τόσο απασχολημένοι με την κρίση στο παρόν ώστε δεν έχουν τον χρόνο να ζυγίσουν τις μακροπρόθεσμες συνέπειες των ενεργειών τους.

Αυτή είναι μια προοπτική τόσο ζοφερή ώστε δεν πρέπει να επιτραπεί να υλοποιηθεί. Αρχικά η ΕΕ είχε επινοηθεί ως ένα εργαλείο αλληλεγγύης και συνεργασίας. Σήμερα κρατιέται ενωμένη από τη θλιβερή ανάγκη. Αυτό δεν είναι η Ευρώπη που θέλουμε ή που χρειαζόμαστε. Πρέπει να βρούμε έναν τρόπο για να αποκτήσουμε και πάλι το πνεύμα της αλληλεγγύης και των κοινών αξιών που κάποτε ενέπνευσε την ευρωπαϊκή φαντασία.

Ο Τζορτζ Σόρος είναι πρόεδρος του επενδυτικού ταμείου Soros Fund Management και των Ιδρυμάτων Ανοικτής Κοινωνίας