Οδηγώντας ένα «στοιχειωμένο» μουσείο

Τα δάχτυλα μπορεί να πονέσουν γυρίζοντας σελίδες σε βιβλία ή χτυπώντας τα πλήκτρα του υπολογιστή για να βρουν έστω και λίγα στοιχεία για το βιογραφικό της. Δυο κουβέντες προσωπικές. Μια σελίδα που να μιλά για τον εαυτό της. Ελάχιστα πράγματα. Σχεδόν τίποτα. Και όμως η Αννα Καφέτση, η ιδρυτική διευθύντρια του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, δεν είναι φάντασμα. Υπάρχει, δουλεύει αθόρυβα και σκληρά, και πάνω απ’ όλα επιμένει. Επιμένει να είναι ένα δημόσιο πρόσωπο που, αν και έφτασε ως το ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ στις τελευταίες εθνικές εκλογές (σε τιμητική θέση), δεν αφήνει τα φώτα να την πλησιάσουν παρά μόνο αν πρόκειται να μιλήσει για το έργο το οποίο είναι για εκείνη σκοπός της ζωής της: τη μετατροπή του παλιού εργοστασίου Φιξ – ό,τι έχει απομείνει από αυτό – στη λεωφόρο Συγγρού σε μόνιμη στέγη για το ΕΜΣΤ.

ΤΙΜΟΝΙ ΧΩΡΙΣ ΚΑΡΑΒΙ. Πίστη σε έναν στόχο; Πείσμα; Φιλοδοξία; Ο,τι και αν θεωρηθεί ως κίνητρο για την 57χρονη σήμερα Αννα Καφέτση, το αποτέλεσμα είναι που μετράει. Και αποδεικνύεται καλός καραβοκύρης και ας πήρε πριν από 12 χρόνια στα χέρια της ένα τιμόνι χωρίς καράβι. Διότι το 2000 που διορίστηκε δεν υπήρχε απολύτως τίποτα. Ενα μουσείο στα χαρτιά. Χωρίς συλλογή, δίχως στέγη.

Εκείνη όμως έχει μάθει να αγωνίζεται. Αλλωστε όλοι στον τόπο καταγωγής της, τα ιστορικά φορτισμένα χωριά της Μουργκάνας, είχαν συνηθίσει να δίνουν μάχες. Και η ίδια είχε μάθει να παλεύει για έναν επιπλέον λόγο: για να αντιμετωπίσει το σοβαρό πρόβλημα υγείας που την ταλανίζει από την εφηβεία και της έχει προκαλέσει κινητικά προβλήματα, αλλά δεν αποτέλεσε εμπόδιο στη σταθερά ανοδική πορεία της.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε πως άνοιξε από νωρίς τα φτερά της, αφήνοντας πίσω ό,τι ένιωθε να τη βαραίνει, για να σπουδάσει Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και κατόπιν Αισθητική και Ιστορία της Τέχνης στη Σορβόνη. Με την επιστροφή της στην Ελλάδα, παράλληλα με το διδακτορικό που έκανε στη Γαλλία, διορίζεται επιμελήτρια των συλλογών του 20ού αιώνα στην Εθνική Πινακοθήκη. Χαμηλών τόνων και διακριτική, μαθαίνει πώς λειτουργεί ένα μουσείο, ενώ στο μεταξύ διδάσκει στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο.

Η μεγάλη στιγμή θα έρθει με την έκθεση που θα αφήσει εποχή το 1992 στην Εθνική Πινακοθήκη. Είναι οι «Μεταμορφώσεις του μοντέρνου», που χαρακτηρίζεται έκθεση-σταθμός καθώς θεσμοποιούσε τους μοντέρνους, ξεκαθάριζε το τοπίο για το ποιοι θα ήταν οι μεγάλοι της επόμενης εποχής. Το όνομά της πλέον φτάνει και στα αυτιά εκείνων που δεν γνωρίζουν πολλά περί μοντέρνας τέχνης. Εκείνη όμως επιμένει να διατηρεί χαμηλό προφίλ και να ζει διακριτικά με τον μόνιμο σύντροφό της από το 1972, τον φιλόλογο και κριτικό λογοτεχνίας Αντρέα Μπελεζίνη.

Η αναγνώριση έρχεται το 2000, όταν αναλαμβάνει τη διεύθυνση ενός νέου, πολλά υποσχόμενου, αλλά επί της ουσίας ανύπαρκτου μουσείου. Μέσα σε λίγο χρόνο κατάφερε να μαζέψει τα πρώτα έργα. Αρκετά τα αγόρασε, αλλά επειδή πολλά λεφτά δεν υπήρχαν στράφηκε κυρίως στη βιντεοτέχνη, που ταιριάζει με το προφίλ του μουσείου και είναι και πιο οικονομική. Κάποια άλλα τα απέκτησε μέσω των δωρεών που έκαναν έλληνες καλλιτέχνες. Το βασικότερο όμως ήταν ότι κατάφερε να δημιουργήσει κοινό, το οποίο περίμενε την επόμενη έκθεση. Κοινό κυρίως νεανικό, που ένιωθε την έλλειψη ενός μουσείου σύγχρονης τέχνης στην Αθήνα, την ώρα που στη Θεσσαλονίκη υπήρχαν δύο.

Με τα λιγοστά αυτά μέσα κατάφερε να φέρει στην Αθήνα καλλιτέχνες που συζητούνταν την ίδια εποχή στο εξωτερικό. Να κάνει εκθέσεις είτε ομαδικές και πολυσυλλεκτικές είτε ατομικές, που είχαν ωστόσο σαφή οικουμενική και πολυπολιτισμική προσέγγιση. Οι επικριτές της τής προσάπτουν ότι δεν πρότεινε φρέσκες ιδέες και αντέγραφε τις τάσεις της Νέας Υόρκης και του Βερολίνου. Και αν οι συγκεκριμένοι «εχθροί» είχαν τουλάχιστον διεθνή προσανατολισμό, την ίδια ώρα είχε να αντιμετωπίσει και εκείνους που τάσσονταν υπέρ των πιο παραδοσιακών μέσων έκφρασης και της εσωστρέφειας.

Αποτέλεσμα της δεύτερης αυτής κόντρας ήταν να χαλάσει μια σχέση ζωής με τον ομότιμο καθηγητή του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου, ζωγράφο, Σωτήρη Σόρογκα. Οι δυο τους συνδέονταν με παλιά φιλία από τα νεανικά τους χρόνια, η οποία είχε δέσει ακόμη πιο πολύ για δύο λόγους: κατάγονται και οι δύο από τα χωριά της Μουργκάνας και, ανάμεσα σε άλλα, είχαν αποτελέσει τον πυρήνα της επανέκδοσης του περιοδικού λόγου και τέχνης «Σπείρα» (μαζί με τον Αντρέα Μπελεζίνη και τον Γιώργο Αριστηνό) από το 1982 έως το 1991, το οποίο – αν και απευθυνόταν σε ειδικό κοινό – θεωρείται από τα καλύτερα του είδους του.

Οταν όμως εκείνος από τη θέση του προέδρου του διοικητικού συμβουλίου του ΕΜΣΤ διαφώνησε μαζί της δημόσια για τον διεθνή προσανατολισμό που εκείνη είχε δώσει στο μουσείο, η κόντρα φούντωσε μέσω των σελίδων των εφημερίδων και οι δύο φίλοι διέκοψαν κάθε επαφή για χρόνια.

Η Αννα Καφέτση, ωστόσο, παρότι αγαπά πολύ τη θεωρία, δεν παραβλέπει τον πρακτικό της στόχο. Είχε απέναντί της μια Λερναία Υδρα και έπρεπε να τα βγάλει πέρα. Η μετατροπή του Φιξ από ερείπιο σε μουσείο είχε αρχίσει να μετατρέπεται σε εφιάλτη. Διαγωνισμοί που προκαλούσαν ενστάσεις. Ενστάσεις που έφερναν καθυστερήσεις, με κίνδυνο να χαθούν τα χρήματα από το Γ’ Κοινοτικό Πλαίσιο. Τελετές για την έναρξη των εργασιών χωρίς την ίδια στο πάνελ. Υπουργοί και διοικητικά συμβούλια να αλλάζουν και μαζί και οι ισορροπίες. Αρμοδιότητες που της αφαιρούνταν μέσα από τα χέρια, εργολάβοι που αδυνατούσαν να ολοκληρώσουν το έργο και διαρκείς νομικές εμπλοκές.

Η ΠΕΡΙΠΛΑΝΗΣΗ. Μέσα σε όλα αυτά έπρεπε κάθε τρεις και λίγο να αλλάζει στέγη. Να φιλοξενείται πότε στο Μέγαρο Μουσικής, πότε στο Ωδείο Αθηνών, ακόμη και στον δρόμο, καθώς είχε διοργανώσει την έκθεση «Μεγάλος περίπατος» βγάζοντας έργα τέχνης στο κέντρο της Αθήνας. Στο μεταξύ οι Ολυμπιάδες να περνούν και το Φιξ να παραμένει κενό κουφάρι. Και το μουσείο να περιφέρεται ως νομάς. Και ο προϋπολογισμός όλο και να περικόπτεται…

Εκείνη όμως δεν τα παράτησε ακόμη και όταν κατηγορήθηκε ότι ο μεγαλύτερος εχθρός της είναι ο συγκεντρωτισμός και η επιμονή της. Και είναι γεγονός ότι υπήρξαν αρκετοί που δεν άντεξαν τη συνεργασία μαζί της. Κατάφερε να αντέξει κάτω από δύσκολους, εχθρικούς ή αδιάφορους πολιτικούς προϊσταμένους. Ωστόσο, ακόμη και τις στιγμές όπου όλοι πίστευαν ότι δεν θα αντέξει άλλο τις πιέσεις και η πίκρα της ξεχείλιζε, εκείνη αρνιόταν να εκραγεί, να θυμώσει έστω και να κλάψει. Δημοσίως τουλάχιστον.

EIΠΕ
Ο καλύτερος σύμβουλος επιλογής έργων είναι η γνώση που ακονίζει και ακονίζεται από το ένστικτο

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΗΝ
Πρόκειται για ένα έργο το οποίο διεκόπη αρκετές φορές, αλλά με την άγρυπνη δουλειά της Αννας Καφέτση το έργο ξεκίνησε και πάλι και προχωρεί με γρήγορους ρυθμούς
Παύλος Γερουλάνος, υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού