[20 ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ] Οι έλληνες πολιτικοί δεν έχουν µάθει τίποτα από τον Δηµοσθένη

Ο Χρήστος Κρεµµύδας διδά­ σκει την αθηναϊκή πολιτική και δικα­ νική ρητορεία της κλασικής εποχής αλλά και τον σύχρο­ νο πολιτικό λόγο, σε καιρό που οι κλα­ σικές σπουδές στη Βρετανία γνωρίζουν κρίση. Οπως λέει ο λέκτορας Ελληνικής Ιστορίας στο Τµήµα Κλασικών Σπουδών του Royal Holloway University of London, το ελληνι­ κό ακροατήριο εί­ ναι προικισµένο µε ευαισθησία και κρί­ ση, αλλά αδιαφορεί για τον πολιτικό λό­ γο εξαιτίας της σύ­ χρονης φτηνής, λα­ ϊκίστικης πολιτικής ρητορικής, που δεν θυµίζει καθόλου τους λόγους της αρ­ χαιότητας.

1 Ρητορικοί λόγοι. Τι διδάσκουν για τον σύγχρονο πολιτικό λόγο;

Αρχικά, αποκαλύπτουν οµοιό­ τητες σε σχέση µε την πολιτική κουλτούρα, που τότε – όπως και τώρα – ήταν ύψιστα ανταγωνιστι­ κή. Οι «µάχες» στην αθηναϊκή εκκλησία του δήµου ήταν οµη­ ρικές και οι αλληλοκατηγορίες σφοδρότατες. Παρ’ όλα αυτά, οι αρχαιοελληνικοί πολιτικοί λόγοι δεν έχουν επηρεάσει ιδιαίτερα τον ελληνικό πολιτικό λόγο του 21ου αιώνα.

2 Τα βασικά στοιχεία ενός καλού λόγου;

Κάποιος ρώτησε τον ∆ηµοσθένη ποια είναι τα τρία πιο σηµαντικά στοιχεία στη ρητορική. Εκείνος απάντησε: «Η υπόκριση, η υπό­ κριση, η υπόκριση». Πέραν αυ­ τού, όµως, το περιεχόµενο, η δο­ µή και η συνοχή είναι σηµαντι­ κά. Ο λόγος πρέπει να είναι εύ­ ληπτος και ευµνηµόνευτος. Να στοχεύει τόσο στη λογική όσο και στο συναίσθηµα του ακροα­ τηρίου.

3 Ενός κακού;
Ενας λόγος που δεν έχει αρ­ χή, µέση και τέλος, στερείται σα­ φήνειας, δεν έχει «ψυχή» και δεν δηµιουργεί επαφή ανάµεσα στον οµιλητή και στο ακροατήριο.

4 Καλός ρήτορας ίσον καλός πολιτικός ή δυνατή προσωπικότητα;

Η ρητορική δεινότητα έχει µεν άµεση σχέση µε την προσωπικό­ τητα του οµιλητή, ο δεινός ρή­ τορας – όµως – δεν είναι απα­ ραίτητα και καλός πολιτικός.

Ο Θουκυδίδης προβάλλει τον Περικλή ως τον ιδανικό συνδυ­ ασµό συναρπαστικής ρητορείας και συνετής πολιτικής. Αντίθετα, θεωρεί πως οι διάδοχοί του, αν και ικανοί ρήτορες, οδήγη­ σαν την Αθήνα σε ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεµο.

5 Δυνατή φωνή ή συνθήµατα;
Συνθήµατα. Ωστόσο, η χροιά και η ισχύς της φωνής του οµι­ λητή είναι επίσης πολύτιµα προ­ σόντα.

6 Πειστικότητα. Πόσο εξαρτάται από την αλήθεια και πόσο από την τεχνική;

Είναι αµφιλεγόµενο το θέµα.

Προσωπικά, θα µιλούσα για αλη­ θοφάνεια, παρά για αλήθεια. Η τέχνη της πειθούς έγκειται εν πολλοίς στο να πείσεις το ακρο­ ατήριό σου πως εσύ λες την αλήθεια, παρά ο αντίπαλός σου. 7 Τα συνηθέστερα στερεότυπα;

∆ύο συνθήµατα που ακούγονται ξανά και ξανά. Η «αλλαγή» και η «κάθαρση» σε όλες τους τις πα­ ραλλαγές.

8 Κερδίζουν ή κουράζουν;
Η επιτυχία των συνθηµάτων είναι συνάρτηση της προσωπι­ κότητας του οµιλητή, της πολι­ τικής κατάστασης και της πε­ ριρρέουσας ατµόσφαιρας. Ενας νέος και άφθαρτος πολιτικός µπορεί να µιλήσει για «ελπίδα» ή να υποσχεθεί «αλλαγή». Τα ίδια συνθήµατα στα χείλη πολιτι­ κών «παλαιάς κοπής» δύσκολα θα πείσουν.

9 Τρόπος αποφυγής της «ξύλινης» πολιτικής γλώσσας;
Να σκέφτεται πάντα ο οµιλητής κατά πόσο ο απλός ακροατής µπορεί να τον κατανοήσει.

10 Πώς κερδίζεται ένα απογοητευµένο ακροατήριο;
Με γλαφυρές εικόνες, σύντο­ µες, βιωµατικές ιστορίες, επιτυ­ χή συνθήµατα και συναρπαστική απαγγελία.

11 Πώς χάνεται;
Με ασαφείς και µονότο­ νες απεραντολογίες.

12 Παράδειγµα εξαιρετικής σύγχρονης οµιλίας;

Μια οµιλία του προέδρου Οµπάµα για τις φυλετικές σχέ­ σεις το 2008.

13 Γιατί;
Αφενός, γιατί τόλµησε να θίξει ένα πολύ ευαίσθητο θέµα. Με άγγιξε ο τρόπος που συνδύα­ σε την ιστορία της χώρας του µε την ιστορία απλών Αµερικανών, αλλά και τα προσωπικά του βιώ­ µατα. Ηταν ενωτικός, πατριωτι­ κός και έδωσε στον κόσµο την ελπίδα της αλλαγής.

14 Τηλεοπτικές συνεντεύξεις.

Χρειάζεται λιτότητα, συντοµία και σαφήνεια.

15 Τι πρέπει να διαβάζει ο πολιτικός;

Αρχαία και νεώτερη ελληνική ιστορία, αρχαίους ρήτορες και συλλογές σύγχρονων πολιτικών λόγων.

16 Οι φετινές προεκλογικές οµιλίες;

∆εν µε εξέπληξαν ευχάριστα. 17 Γεώργιος Παπανδρέου και Κωνσταντίνος Καραµανλής. Τι έχει αλλάξει στον λόγο των διαδόχων τους;
Αν και θεωρώ πως ο Κωνστα­ ντίνος Καραµανλής ήταν εµβλη­ µατική πολιτική προσωπικότη­ τα, δεν θα τον αποκαλούσα ρή­ τορα. Αντίθετα, ο Γέρος της ∆ηµοκρατίας ήταν δεινότατος ρήτορας. Μπορούσε να εµπνεύ­ σει και να ενθουσιάσει, να µε­ ταδώσει τα οράµατά του στον απλό Ελληνα. ∆υστυχώς, ο πολι­ τικός λόγος έχει φτωχύνει αφά­ νταστα και ανεξήγητα.

18 Ποιον πολιτικό θεωρείτε καλό ρήτορα;

Ο Λεωνίδας Κύρκος, όσο ήταν εν ενεργεία, ήταν µαέστρος του λόγου και αποτελεί παράδειγ­ µα πολιτικού λόγου. Ο Φώτης Κουβέλης και ο Ευάγγελος Βενι­ ζέλος είναι επίσης πολύ καλοί ρή­ τορες, αν και το ρητορικό ύφος τους είναι εντελώς διαφορετικό. 19 Ποιον ξένο πολιτικό;
Τον Μπαράκ Οµπάµα, που έχει επηρεαστεί από τη ρη­ τορική τέχνη και τον οραµατισµό του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ.

20 Πόσο εκπαιδευµένο ακροατήριο είµαστε;
Είµαστε προικισµένοι µε ευαι­ σθησία και κρίση, αλλά θεω­ ρώ πως εδώ και καιρό έχουµε «υποστεί» µια φτηνή, λαϊκίστι­ κη πολιτική ρητορική. ∆εν µου προκαλεί έκπληξη το γεγονός πως πολλοί, νέοι και µεγαλύτε­ ροι, έχουν στρέψει τα νώτα τους στην πολιτική και ο πολιτικός λό­ γος τούς αφήνει παγερά αδιά­ φορους.