Ο ακτιβιστής της σοβαρής σάτιρας

Υπάρχουν διάφοροι τρόποι να κάνει κανείς – ή να λέει ότι κάνει – σάτιρα. Μπορεί να το ρίξει στον σχολικό χαβαλέ και να ξεκαρδίζεται πρώτος µε τις χοντροκοµµένες πλάκες του. Ή µπορεί να χαϊδεύει τα αυτιά του «κοσµάκη
που έχει πάντα δίκιο» και να καταγγέλλει τους ξένους που «θέλουν το κακό µας». Είναι οι περιπτώσεις των εγχώριων «παιδιών του Αριστοφάνη». Αλλά καθόλου η περίπτωση του Τζον Στιούαρτ.

Το βράδυ της περασµένης Τετάρτης ο Μπαράκ Οµπάµα βρισκόταν στα στούντιο του τηλεοπτικού δικτύου Comedy Central. Απέναντί του καθόταν ο «άνδρας µε τη µεγαλύτερη επιρροή στις Ηνωµένες Πολιτείες για το 2010» όπως ανακηρύχθηκε από 50.000 χρήστες του Διαδικτύου, ο Τζον Στιούαρτ. Πώς γίνεται ο παρουσιαστής ενός σατιρικού προγράµµατος που φιλοξενείται σε ένα από τα εκατοντάδες καλωδιακά κανάλια της Αµερικής να θεωρείται πιο ισχυρός από τον Μπιλ Γκέιτς της Μicrosoft ή τον Μάικλ Τζούκερµπεργκ του Facebook; Τι επιρροή µπορεί να έχει ένας άνθρωπος την εκποµπή του οποίου παρακολουθούν κάθε βράδυ 1,8 εκατοµµύρια θεατές, δηλαδή ένα µικρό κοµµάτι του συνολικού πληθυσµού των ΗΠΑ; Με το «Daily Show with Jon Stewart» συµβαίνει περίπου ό,τι και µε το CΝΝ: τα ποσοστά τηλεθέασης δεν είναι σπουδαία. Μόνο που ανάµεσα στους τηλεθεατές βρίσκονται δηµοσιογράφοι σχεδόν όλων των εφηµερίδων του κόσµου.

Το βράδυ της περασµένης Τετάρτης ο Μπαράκ Οµπάµα έγινε ο πρώτος αµερικανός πρόεδρος που φιλοξενήθηκε στο «Daily Show». Ο λίµπεραλ Στιούαρτ δεν έκανε καθόλου πλάκα όταν χαρακτήριζε το νοµοθετικό έργο της κυβέρνησης Οµπάµα «άτολµο». Οπως δεν αστειευόταν καθόλου όταν, φιλοξενούµενος λίγες ηµέρες νωρίτερα στο υπερσυντηρητικό Fox, δήλωνε: «Ο Οµπάµα; Οραµατική εκστρατεία, δηµοσιοϋπαλληλική προεδρία». Αν και δεν αστειευόταν, ο Στιούαρτ έκανε πολλούς να γελάσουν µε το χαριτωµένο του ευφυολόγηµα. Μακριά από τον θορυβώδη χαβαλέ της παρέας που µοιάζει να το ρίχνει στη χοντροκοµµένη πλάκα ίσα ίσα για να σκοτώσει τον χρόνο της σε κάποια καφετέρια ή τον ανέξοδο πατερναλισµό που παίρνει από το χεράκι το πόπολο για να του εξηγήσει πως για ό,τι τραβάει φταίει πάντα κάποιος άλλος, ο Στιούαρτ ντύνει µε µια εξαιρετικά λεπτή στρώση ειρωνείας τις ατάκες που γεννάει η ευφυΐα του χωρίς να χαϊδεύει κανέναν. Είναι φιλελεύθερος κι επιτίθεται από αριστερά στον «δηµόσιο υπάλληλο» Οµπάµα απλώς γιατί θα ήθελε να ζει σε µια χώρα που δεν θα θεωρείται συνταγµατικό δικαίωµα η οπλοκατοχή ή που δεν θα στιγµατίζει τις µειονότητές της. Στον σατιρικό λόγο του Στιούαρτ η υπερβολή έχει ασφαλώς τη δική της θέση. Αλλά µπορείς να κάνεις θαυµάσια σάτιρα χωρίς να φανατίζεσαι σαν σταυροφόρος της αλήθειας και χωρίς να ηθικολογείς σαν ιεροκήρυκας.

Οι καταβολές του. Μπορεί να µη γινόταν διαφορετικά στην περίπτωσή του. Γεννηµένος το 1962 και µεγαλωµένος στις γειτονιές Νιου Τζέρσι, ο εβραϊκής καταγωγής Τζόναθαν Στιούαρτ Λίµποβιτς µπήκε στην εφηβεία βλέποντας όπως και αρκετοί συνοµήλικοί του «τους γονείς του να χωρίζουν, έναν πρόεδρο να παραιτείται και τη χώρα του να χάνει έναν πόλεµο». Είναι ένα µείγµα που δεν αφήνει µεγάλα περιθώρια σε πάσης φύσεως βεβαιότητες και µοναδικές αλήθειες. Ανακάλυψε τη διαβρωτική δύναµη του χιούµορ του κάπου στα είκοσί του χρόνια, λάτρεψε τον Γούντι Αλεν και του πήρε κάνα χρόνο για να ξεπεράσει τις αναστολές του και να ανεβεί στη σκηνή του «Βitter Εnd», του νάιτ κλαµπ στο Γκρίνουιτς Βίλατζ όπου µερικές δεκαετίες νωρίτερα είχε κάνει τα πρώτα του βήµατα και το είδωλό του. Σχεδόν δυο δεκαετίες αργότερα, ο Στιούαρτ µπορεί να γίνεται εξώφυλλο στο περιοδικό «Rolling Stone» ή καρτουνίστικη φιγούρα στους «Σίµπσον», να παρουσιάζει δυο φορές την τελετή απονοµής των Οσκαρ, να δίνει το όνοµά του σε έναν αστεροειδή και να κερδίζει 14 εκατοµµύρια δολάρια τον χρόνο. Μπορεί να καλεί τον Μπαράκ Οµπάµα στην εκποµπή του και να του λέει «τόλµησε». Και µπορεί ακόµη να διοργανώνει διαδηλώσεις για την «αποκατάσταση της πνευµατικής υγείας» της χώρας του.

Η αλήθεια είναι ότι όταν η σάτιρα ανακατεύεται µε τον πολιτικό ακτιβισµό µπορεί να γεννήσει περίεργα υβρίδια. Το έκανε ο Μπέµπε Γκρίλο στην Ιταλία για να καταγγείλει το «διεφθαρµένο πολιτικό σύστηµα», τους «κλέφτες που έχουν γεµίσει το Κοινοβούλιο», την «ανυπαρξία της συµβιβασµένης Αριστεράς». Ο επαναστατηµένος Γκρίλο µπορεί να µην αντέχει τη σήψη – ή τέλος πάντων ό,τι θεωρεί ως τέτοια –, να σκαρώνει κινήµατα και να ονειρεύεται τις φυλακές γεµάτες από διεφθαρµένους πολιτικούς, αργυρώνητους κρατικούς αξιωµατούχους και κοµµατόσκυλα που αποµυζούν παρασιτικά την κοινωνία. Ο Στιούαρτ δεν µπαίνει σε τέτοιου είδους ισοπεδωτικές λογικές που οδηγούν σε περίεργες ατραπούς. Δεν τον ανησυχούν οι σκοτεινοί διάδροµοι της εξουσίας, αλλά η βαθύτατα διχασµένη αµερικανική κοινωνία. Αυτό που βλέπει να τον απειλεί είναι ο φανατισµός, η δαιµονοποίηση, η αντίληψη που θέλει τους άλλους χωρισµένους σε φίλους και εχθρούς.

Η διαδήλωση. Ο Τζον Στιούαρτ έχει καλέσει για σήµερα την «πολυάσχολη πλειοψηφία» στο µνηµείο Λίνκολν της Ουάσιγκτον για να υπενθυµίσει ότι «η µόνη κατάλληλη περίπτωση για να ζωγραφίσεις το µουστάκι του Χίτλερ σε κάποιον είναι όταν αυτός είναι πραγµατικά ο Χίτλερ – ή ο Τσάρλι Τσάπλιν σε κάποιους ρόλους». Το Κίνηµα του Τσαγιού, αυτό το υπερσυντηρητικό µόρφωµα µισαλλοδοξίας που θεωρεί τον Οµπάµα πάντα κρυφοµουσουλµάνο, άλλοτε σοσιαλιστή και εσχάτως ναζιστή, έδωσε τη δική του παράσταση στα τέλη Αυγούστου υπό την µπαγκέτα του αστέρα του Fox Γκλεν Μπεκ. Η αστυνοµία µέτρησε τότε 87.000

κόσµο, αλλά το κανάλι του Μέρντοχ δεν είχε κανένα πρόβληµα να τους ανεβάσει στις 500.000 – ποιος αµφισβητεί τον Μπεκ; Ο Στιούαρτ µιλάει για ένα εκατοµµύριο και αστειεύεται ότι «αυτή είναι η µετριοπαθής εκτίµηση, πάµε για 40 εκατ. κόσµο». Μοιάζει µε µια αναµέτρηση τηλεοπτικής δηµοκρατίας αλλά είναι κάτι περισσότερο από αυτό. Το alter ego του Στιούαρτ, ο Στίβεν Κόλµπερτ, διοργανώνει την ίδια ηµέρα στην Ουάσιγκτον µια «πορεία για να διατηρηθεί ζωντανός ο φόβος». «Η Αµερική – είπε πρόσφατα ο Κόλµπερτ στο δικό του σόου – βασίζεται σε δυο αρχές: την Ελευθερία και τον Φόβο που σου τη στερεί». Κι αυτό, πλάκα πλάκα, είναι πολύ σοβαρό.

ΕΙΠΕ

Το 75% των Αµερικανών σκέπτεται όπως εµείς. Θα ήταν όµως αδύνατο να συνοψίσουµε σε ένα µόνο σλόγκαν αυτή την άποψη. Αλλά αυτό δεν είναι το ωραίο της υπόθεσης;

ΕΙΠΑΝ ΓΙ’ ΑΥΤΟΝ

Τζον, µου αρέσει πολύ η εκποµπή σου, αλλά δεν συµφωνώ καθόλου µαζί σου

Ο Μπαράκ Οµπάµα, προσκεκληµένος στο «Daily Show» της περασµένης Τετάρτης