Υποψήφιος Έκθεση

Ε πιλεγμένα θέματα για τους υποψήφιους μαθητές όλων των κατευθύνσεων της Γ’ τάξης Ενιαίου Λυκείου.

ΚΕΙΜΕΝΟ
Ο θρίαμβος του σύγχρονου κομφορμισμού
Υπάρχει κάτι αμεσότερο για όσους πιστεύουν ότι ζουν σε μια δημοκρατική κοινωνία, από το να διερωτηθούν σχετικά με το ρόλο που διαδραματίζει ο πολιτισμός στην κοινωνία στην οποία ζουν; Και ειδικά σε μια περίοδο όπου παρατηρούμε μια άνευ προηγουμένου διάδοση αυτού που ονομάζουμε «πολιτισμό»;

Για περισσότερο από δύο αιώνες υποστηριζόταν ότι ο ειδικός ρόλος του πολιτισμού σε μια δημοκρατική κοινωνία- σε αντίθεση με ό,τι συνέβαινε στις μη δημοκρατικές κοινωνίες- εντοπίζεται στο ότι ο πολιτισμός είναι για όλους και δεν απευθύνεται μόνο σε μια συγκεκριμένη ελίτ. Αυτό σημαίνει ότι ο πολιτισμός πρέπει να είναι στη διάθεση όλων, όχι μόνο «νομικά» (πράγμα που δε συνέβαινε, για παράδειγμα, στην Αίγυπτο των Φαραώ), αλλά επίσης κοινωνιολογικά, με την έννοια της πραγματικής πρόσβασης.

Ας εξετάσουμε την αμιγώς σύγχρονη περίοδο του δυτικού κόσμου, δηλαδή από τις μεγάλες επαναστάσεις του τέλους του 18ου αιώνα (δημοκρατία με κύριο χαρακτηριστικό την εκκοσμίκευση και την απομάκρυνση από τον χριστιανισμό) ως περίπου το 1950, ενδεικτική χρονολογία από την οποία θεωρώ ότι γεννάται μια νέα κατάσταση.

Από τη σκοπιά του δημιουργού μπορούμε να μιλήσουμε για έντονο αίσθημα ελευθερίας και εκπληκτική μέθη που τη συνοδεύει. Μέθη όσον αφορά την εξερεύνηση καινούργιων μορφών κα της ελευθερίας να τις δημιουργήσει. Αυτή η ελευθερία είναι συνδεδεμένη με ένα αντικείμενο: είναι κυρίως η αναζήτηση και η αναπαλαίωση ενός νοήματος. Ή, ορθότερα, ο δημιουργός αναζητεί ξεκάθαρα μια νόρμα ένα νέο νόημα. Η σύγχρονη τέχνη, ακόμα και αν δεν ικανοποιεί το «λαϊκό αίσθημα», είναι δημοκρατική και επομένως απελευθερώνει.

Το κοινό, από την πλευρά του, συμμετέχει με πληρεξούσιο, δηλαδή μέσω του καλλιτέχνη, σε αυτή την ελευθερία. Ουσιαστικά κυριεύεται από το καινούργιο νόημα του έργου τέχνης, και αυτό διότι, παρά την αδράνεια, τις καθυστερήσεις, τις αντιστάσεις και τις αντιδράσεις, πρόκειται για ένα κοινό που γίνεται το ίδιο δημιουργός. Η πρόσληψη ενός μεγάλου καλλιτεχνικού έργου δεν είναι ποτέ- και δεν μπορεί να είναι ποτέ- μια απλή παθητική αποδοχή, αλλά αποτελεί επίσης συν- δημιουργία. Και οι δυτικές κοινωνίες από το τέλος του 18ου αιώνα ως τα μισά του 20ου αιώνα, υπήρξαν οι ίδιες αυθεντικοί δημιουργοί.

Σήμερα, επικρατεί άραγε η ίδια κατάσταση; Όσον αφορά την πραγματική κοινωνική λειτουργία η «λαϊκή εξουσία» αποτελεί προκάλυμμα της εξουσίας των χρημάτων, της τεχνογνωσίας, της γραφειοκρατίας, των πολιτικών κομμάτων, του κράτους και των μέσων ενημέρωσης. Όσον αφορά το ίδιο το άτομο, παρατηρείται μια νέα αναδίπλωση για την οποία ευθύνεται ο γενικευμένος κομφορμισμός.

Πρεσβεύω ότι ζούμε στην πιο κομφορμιστική εποχή της σύγχρονης Ιστορίας. Λένε ότι κάθε άτομο είναι «ελεύθερο». Ωστόσο στην πραγματικότητα ο καθένας προσλαμβάνει παθητικά το μοναδικό νόημα που οι θεσμοί και η κοινωνία του προτείνουν και του επιβάλλουν: τον «τηλεκαταναλωτισμό», ήτοι τον ψεύτικο καταναλωτισμό μέσω της τηλεόρασης.

Θα σταθώ για λίγο στο θέμα της «ευχαρίστησης» του σύγχρονου τηλεκαταναλωτή. Αντίθετα από το θεατή, τον ακροατή ή τον αναγνώστη ενός έργου τέχνης, η συγκεκριμένη αυτή ευχαρίστηση περιλαμβάνει την ελάχιστη μετουσίωση. Πρόκειται για ικανοποίηση που υποκαθίσταται από τους παλμούς που προκαλεί η πράξη της ηδονοβλεψίας, για μια δυσδιάστατη «βιολογική ευχαρίστηση» η οποία συνοδεύεται από τη μέγιστη παθητικότητα. Οτιδήποτε παρουσιάζει η τηλεόραση, «καλό» ή «κακό» αφεαυτού, εκλαμβάνεται παθητικά στο πλαίσιο της αδράνειας και του κομφορμισμού.

Ο θρίαμβος του ατομικισμού μεταφράζεται γενικά ως «θρίαμβος της δημοκρατίας». Αυτός όμως ο ατομικισμός δεν είναι και δεν μπορεί ποτέ να είναι κενή έννοια, σύμφωνα με την οποία τα άτομα «κάνουν ότι θέλουν».

Κ.Καστοριάδη, εφημερίδα το Βήμα 6/4/2007
ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ
Α: Να γράψετε την περίληψη του κειμένου (120 λέξεις)

Β. ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ «Ο κοινωνικός κομφορμισμός και η δύναμη της μάζας είναι σε πολλές περιπτώσεις τόσο ισχυρές, ώστε συχνά το άτομο συνθλίβεται και δε βρίσκει χώρο ν΄ απαλλαγεί από τα δεσμά του.

– Ποια θεωρείτε ότι είναι τα αίτια που οδηγούν το άτομο να προσαρμόζεται στις αντιλήψεις και τις συνήθειες της κοινωνίας στην οποία ανήκει, ακόμη κι αν δεν τον εκφράζουν;

– Ποιες επιδράσεις,θετικές ή αρνητικές προκύπτουν και ποιες προϋποθέσεις κρίνετε απαραίτητες προκειμένου να μπορέσουν τα άτομα να προβάλουν αντιστάσεις;

Να υποθέσετε ότι το κείμενο σας (500-600 λέξεων) είναι άρθρο, που θα δημοσιευτεί στη σχολική σας εφημερίδα» ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Α. Περίληψη
Ο συγγραφέας στο κείμενο του εξετάζει το ρόλο του πολιτισμού στη σύγχρονη δυτική κοινωνία. Αρχικά, κάνοντας μια ιστορική αναδρομή διαπιστώνει ότι από τον 18ο αιώνα ως το 1950 ο δημιουργός ενός έργου τέχνης είχε ελευθερία έκφρασης, ενώ το κοινό ως αποδέκτης συμμετείχε σε αυτό ενεργητικά και γινόταν συν-δημιουργός. Στην σύγχρονη, ωστόσο, εποχή η κατάσταση έχει ανατραπεί με την επικράτηση του κομφορμισμού, της κοινωνικής δηλαδή και πολιτικής αδράνειας, φορέας της οποίας είναι ένα παθητικοποιημένο κοινό εθισμένο στην τηλεόραση, οι «τηλεκαταναλωτές» των έργων τέχνης. Η ικανοποίηση του σύγχρονου τηλεκαταναλωτή, όπως υποστηρίζει ο συγγραφέας, προκύπτει από την πράξη της ηδονοθηρίας και όχι από τη συμμετοχική του διάθεση. Έτσι ο ατομικισμός θριαμβεύει καθώς το άτομο έχει απωλέσει τη δύναμη να αναζητά και να αναλύει το βαθύτερο νόημα των τεκταινομένων.

Β.ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΛΟΓΟΥ
Επικοινωνιακό πλαίσιο: πρόκειται για άρθρο, που θα δημοσιευτεί σε σχολική εφημερίδα είναι λοιπόν αναγκαίο να γραφεί ένας τίτλος.

Σχολιασμός ζητούμενων Κομφορμισμός: η συμμόρφωση, η υπακοή των ανθρώπων στους κανόνες της ομάδας, στις απαιτήσεις του περιβάλλοντος, ακόμα κι αν αυτές έρχονται σε σύγκρουση με τα βαθύτερο «πιστεύω» κα τις επιταγές της συνείδησης τους.

α) Αίτια φαινομένου:

– Η φυσική τάση του ανθρώπου να αισθάνεται μέλος μιας ομάδας, ακολουθώντας τους βασικούς κώδικες συμπεριφοράς της.

– Η ανάγκη για έπαινο, επιδοκιμασία και αναγνώριση της προσωπικής μας αξίας. Ο φόβος της περιθωριοποίησης περιορίζει κάθε διάθεση να συγκρουστούμε με τη γνώμη των άλλων.

– Ο τεχνοκρατικός χαρακτήρας του εκπαιδευτικού συστήματα και οι λοιποί φορείς αγωγής που δεν ενθαρρύνουν την πρωτότυπη σκέψη, ισοπεδώνουν την κριτική ικανότητα και την ουσιαστική γνώση, εθίζουν το άτομο να αποδέχεται παθητικά ό,τι συμβαίνει γύρω του.

– Η ευθύνη των συστημάτων πληροφόρησης. Ελέγχονται από ισχυρούς οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες, δημιουργούν ισοπεδωτικά ομοιόμορφο τρόπο συμπεριφοράς και «επιβάλλουν» κοινά πρότυπα, που εξυπηρετούν τα δικά τους συμφέροντα.

– Η τυποποιημένη μορφή εργασίας δεν ικανοποιεί τις πνευματικές ανάγκες, είναι στερεότυπη, ενώ περιορίζει τη φαντασία και την ατομική πρωτοβουλία.

– Ο τρόπος λειτουργίας της δημοκρατίας. Οι αποφάσεις λαμβάνονται από απρόσιτα κέντρα εξουσίας, από λίγους,ενώ οι πλειοψηφία τις υφίσταται παθητικά.

Β) Επιδράσεις:

Θετικές:

– Παροχή αισθήματος ασφάλειας. Το άτομο ακολουθώντας τους τρόπους συμπεριφοράς και τις συνήθειες των πολλών, δε νιώθει αποκομμένο, αισθάνεται σιγουριά και προστασία καθώς βρίσκεται σε οικείο περιβάλλον.

– Διευκολύνεται η κοινωνικοποίηση, ο επιμερισμός ευθυνών κα η επικοινωνία ανάμεσα στους λαούς, ενώ μετριάζονται οι εθνικιστικές τάσεις, αφού οι άνθρωποι συνειδητοποιούν ότι έχουν πολλά κοινά στοιχεία μεταξύ τους.

Αρνητικές:

– Καταργείται η ελεύθερη βούληση, ο άνθρωπος υποδουλώνεται πνευματικά, εξασθενεί η νοητική του δύναμη, αδρανεί η κριτική του σκέψη, χαλιναγωγείται η αυθόρμητη δράση, με αποτέλεσμα το άτομο να μετατρέπεται σε άθυρμα στα χέρια των ιθυνόντων που εύκολα κυριεύται από δογματισμό, φανατισμό και μισαλλοδοξία.

– Απώλεια ενδιαφέροντος για τη ζωή, ψυχική κόπωση, αποδυνάμωση φαντασίας. Το άτομο δεν αναζητά εναλλακτικές λύσεις, τόσο για τη λειτουργία της κοινωνίας όσο κα για την προσωπική του ζωή.

– Κλονίζονται οι θεσμοί, η δημοκρατία αλλοιώνεται και εκφυλίζεται.

– Δυσχεραίνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις, υποχωρούν οι συναισθηματικοί δεσμοί, οι άνθρωποι γίνονται σκληροί και ανάλγητοι.

– Ο πολιτισμός καταδικάζεται σε στασιμότητα. Οι επιμέρους εθνικοί πολιτισμοί φθίνουν και κυριαρχεί η ομοιομορφία.

Γ) Τρόποι αντιμετώπισης αρνητικών επιδράσεων Απαιτείται:

– Πνευματική καλλιέργεια προκειμένου το άτομο να απαλλαχθεί από την ακρισία και το δογματισμό. Έτσι, θα είναι σε θέση να αναλύει πολυπρισματικά τις καταστάσεις, να μην υιοθετεί άκριτα τις προβαλλόμενες αξίες και τα λανθασμένα πρότυπα.

– Διαμόρφωση πνεύματος κριτικής αμφισβήτησης για να αντισταθεί στην αλλοτρίωση και το συμβιβασμό – Κατάκτηση της αυτογνωσίας με την άσκηση αυτοκριτικής, αυτοελέγχου και την ενδοσκόπηση – Ανάπτυξη υγιούς πολιτικής συνείδησης για να αποφευχθεί η χειραγώγηση και ο ετεροκαθορισμός.

– Συμμετοχή στα κοινά για να μπορέσει το άτομο να προωθήσει επιθυμητές αλλαγές και να αντιδράσει στην κατεστημένη τάξη πραγμάτων. Ο άνθρωπος κρίνεται σκόπιμο να ξαναβρεί τη χαμένη εσωτερική ελευθερία που συνεπάγεται την εμπιστοσύνη στον εαυτό του, την κριτική ικανότητα και την αυτοδύναμη σκέψη. Η παιδεία με ανθρωποκεντρικό προσανατολισμό, τα ορθά πρότυπα, η απαγγίστρωση από το υλικοκρατικό πνεύμα της σύχρονης εποχής θα συνέβαλαν καθοριστικά προς αυτήν την κατεύθυνση.

Φιλόλογος: Ιωάννου Φωτεινή
ΤΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΠΙΜΕΛΗΘΗΚΑΝ ΤΑ ΦΡΟΝΤΣΤΗΡΙΑ
ΠΟΛΥΤΡΟΠΟ