Ο Πάπας, η Τουρκία κι εμείς

Γνώμη Του Στην Άγκυρα τον υποδέχθηκαν ψυχρά χαμόγελα, στην Έφεσο ένα αραιό και μοναχικό πλήθος, στο Φανάρι θερμή συγκίνηση, στην Αγιά Σοφιά αγήματα θωρακισμένων αστυνομικών, στο Μπλε Τζαμί προσευχόμενοι ιμάμηδες και στα πρωτοσέλιδα των τουρκικών εφημερίδων έπαινοι ανακατεμένοι με κατάρες. Οι τέσσερις ημέρες που έζησε ο Πάπας στην Τουρκία ήταν ίσως το πιο δύσκολο ταξίδι που έκανε ποτέ ρωμαιοκαθολικός ηγέτης. Δύσκολο για τον ίδιον. Δύσκολο και για τη χώρα που, μάλλον απρόθυμα, τον φιλοξενούσε.

Εν τέλει, φαίνεται πως και ο μουσαφίρης και ο οικοδεσπότης έμειναν ευχαριστημένοι.

Ο Πάπας, γιατί ήθελε να χτίσει γέφυρες. Με τον ισλαμικό κόσμο, στον οποίο απηύθυνε την πρόκληση του συνδυασμού της θρησκευτικής πίστης με τον ορθό λόγο και την ανεκτικότητα. Με την Τουρκία, της οποίας τις ευαισθησίες επιδέξια κολάκευσε. Και με την Ιστορία, καθώς όσοι βρέθηκαν στον Ναό του Αγίου Γεωργίου στο Φανάρι ένιωσαν να γίνονται μάρτυρες μιας μοναδικής στιγμής, ανθεκτικής στον χρόνο.

Η Άγκυρα, πάλι, γιατί συνειδητοποίησε ότι η επίσκεψη του Πάπα κινδύνευε να εξελιχθεί σε μια επικοινωνιακή καταστροφή και προσπάθησε- κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή- να τη χρησιμοποιήσει η ίδια ως μια καλή επιχείρηση δημοσίων σχέσεων. Σχεδόν το κατάφερε. Μπορεί να καμαρώνει ότι είναι η μοναδική μουσουλμανική χώρα στην οποία ο Πάπας μπορεί σήμερα να ταξιδέψει με ασφάλεια και κάποια ελευθερία, να λειτουργήσει φρουρούμενος και να προσευχηθεί σε τζαμί.

Πέρα, όμως, από τις εφήμερες εντυπώσεις και από τις βαθύτερες ιστορικές θεολογικές αγωνίες, το παπικό ταξίδι βοήθησε να τεθεί με έμφαση και καθαρότητα το αληθινό δίλημμα που αντιμετωπίζει σήμερα η Τουρκία. Και μαζί της και η Ευρώπη.

Και το πρόβλημα, φυσικά, δεν είναι «τεχνικό», δεν αφορά τα τουρκικά λιμάνια και Οι τέσσερις ημέρες που έζησε ο Πάπας στην Τουρκία ήταν ίσως το πιο δύσκολο ταξίδι που έκανε ποτέ ρωμαιοκαθολικός ηγέτης. Δύσκολο για τον ίδιον. Δύσκολο και για τη χώρα που, μάλλον απρόθυμα, τον φιλοξενούσε. Εν τέλει, φαίνεται πως και ο μουσαφίρης και ο οικοδεσπότης έμειναν ευχαριστημένοι
τα κυπριακά πλοία. Το πρόβλημα είναι, μάλλον, «υπαρξιακό». Ο μεταρρυθμιστικός ρυθμός των περασμένων λίγων χρόνων έχει σκοντάψει, έχει ανακοπεί, επειδή πλησιάζει στον πυρήνα της «τουρκικής ιδιαιτερότητας». Και όλοι αντιλαμβάνονται ότι έφθασε η ώρα να απαντηθούν δύο δύσκολα και κρίσιμα ερωτήματα. Ή μάλλον ένα ερώτημα με δύο όψεις.

Η μία όψη του ερωτήματος είναι αν μπορεί να εφαρμοστεί στην Τουρκία το ευρωπαϊκό κεκτημένο της πλήρους, απόλυτης και αναντίρρητης υποταγής της ένοπλης δύναμης στη νόμιμα εκλεγμένη κυβέρνηση, όποια κι αν είναι αυτή. Ακόμη και ισλαμική. Ή αν ο στρατός είναι ο αναγκαίος εγγυητής μιας «λαϊκού» χαρακτήρα δημοκρατίας, που φοβάται τον λαό της και έχει ανάγκη τη διορθωτική του παρέμβαση κάθε φορά που ο λαός «κάνει λάθος».

Και η δεύτερη όψη του ερωτήματος είναι αν μπορεί η Τουρκία να προσφέρει στο μωσαϊκό των μειονοτήτων της, θρησκευτικών, εθνικών και άλλων, τα δικαιώματα και τις ελευθερίες που τους ανήκουν, μετατρέποντας σε συναινετική συνύπαρξη την αυταρχική υποταγή.

Από την άποψη αυτή, η αναγνώριση του οικουμενικού χαρακτήρα και ο σεβασμός των πνευματικών και υλικών δικαιωμάτων του Πατριαρχείου είναι μια υπόθεση με μεγάλη συμβολική και πολιτική σημασία. «Θα ήμασταν σε πολύ πιο δύσκολη θέση αν η Ευρώπη, αντί να μας πιέζει για τα κυπριακά πλοία, μας πίεζε για τη Χάλκη», έλεγε χαρακτηριστικά ένας από τους εγκυρότερους σχολιαστές των τουρκικών πραγμάτων.

Ότι τα δύο αυτά ερωτήματα είναι αλληλένδετα είναι σαφές. Εκείνο που δεν είναι ακόμη σαφές είναι αν η διαδικασία των ευρω-διαπραγματεύσεων θα συνεχίσει να πιέζει για την εκκαθάριση του διπλού ερωτήματος. Ή αν, έπειτα από μια αμοιβαία βολική επιβράδυνση, λόγω Κυπριακού, η ιδέα μιας «ειδικής σχέσης» θα προβάλει ξανά στον ορίζοντα για να δώσει τη λύση.

Περιέργως, η ιδέα αυτή πέρα από τους οπαδούς που ήδη είχε σε πολλές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες αποκτά τώρα τελευταία και αρκετούς οπαδούς στους κόλπους αυτού που στην Τουρκία αποκαλείται «βαθύ κράτος». Για τους τελευταίους, η ειδική σχέση μοιάζει με μαγική φόρμουλα που θα τους επιτρέψει να συνδυάσουν τα πολιτικά και οικονομικά πλεονεκτήματα του μέλους του ευρω-κλάμπ με τη διατήρηση της «τουρκικής ιδιαιτερότητας»- δηλαδή, της «ειδικής» θέσης του στρατού- εγγυητή και της «ειδικής» μεταχείρισης των μειονοτήτων. Είναι βέβαιο ότι εμείς, οι εγγύτεροι γείτονες της Τουρκίας, θα ήμασταν ωφελημένοι από μια τέτοια εξέλιξη;