H μυστική κρύπτη της Aγίας Σοφίας στο φως της Iστορίας

Το τυχαίο άνοιγμα μιας μυστικής κρύπτης στην Αγία Σοφία αποκάλυψε ένα από
τα καλύτερα μυστικά της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης και ζωντάνεψε έναν από
τους πολλούς θρύλους που δημιουργήθηκαν 5 αιώνες πριν αλλά επιζούν μέχρι
σήμερα. Την κρύπτη, από την οποία, σύμφωνα με την παράδοση, διέφυγε ο ιερέας
της Αγίας Σοφίας όταν μπήκαν οι Τούρκοι στο ναό, ανακάλυψε για πρώτη φορά από
τις 29 Μαΐου 1453, όταν έγινε η Άλωση της Πόλης, ο Γκάσπαρο Φοσάτι
(1809-1883). Ο διάσημος Ελβετός αρχιτέκτονας, από το καντόνι του Τεσίνο,
ανέλαβε το 1847 κατόπιν πρόσκλησης του Σουλτάνου Αμπντουλμεσίτ B’ να
ανακαινίσει τον μεγαλόπρεπο ναό που έφτιαξε ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός. H
ανακαίνιση ολοκληρώθηκε ύστερα από δύο χρόνια για να γνωρίσει τους διθυράμβους
των Ευρωπαίων διπλωματών που ζούσαν στην Τουρκία.

O Ελβετός αρχιτέκτονας Γκάσπαρο Φοσάτι δεν αναφέρει λέξη στο λεπτομερές αρχείο με τις εργασίες που έγιναν στον ναό, ωστόσο στις επιστολές γράφει για «ένα δωμάτιο που όταν πήγε στην Αγία Σοφία το βρήκε σφραγισμένο». Το εντυπωσιακό είναι ότι με το πέρας των εργασιών ο ίδιος έδωσε εντολή να ξανασφραγιστεί ο χώρος!

«Ήταν μια προσπάθεια του Σουλτάνου να δείξει στους Ευρωπαίους ότι η χώρα του
άλλαζε την πολιτική της απέναντι στους αλλόθρησκους. H ανακαίνιση της Αγίας
Σοφίας, του λαμπρότερου χριστιανικού οικοδομήματος, αποτελούσε μιας πρώτης
τάξης απόδειξη για αυτή τη μεταστροφή της τουρκικής πολιτικής», λέει στα «NEA»
ο κ. Πολυχρόνης Ενεπεκίδης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Βιέννης, ο οποίος
βρήκε πριν από 15 χρόνια τον «φάκελο Φοσάτι». Το αρχείο δηλαδή που κράτησε ο
αρχιτέκτονας όπου κατέγραφε με κάθε λεπτομέρεια τις εργασίες που επιτέλεσε
προκειμένου να καθαριστούν από τους σοβάδες τα ψηφιδωτά της Αγίας Σοφίας, να
αποκατασταθούν τα σπασμένα μάρμαρα των δαπέδων αλλά και τα χειρόγραφα και τα
αρχεία που βρήκε στον ναό.

Το μυστικό. Ο σχολαστικός στην καταγραφή Φοσάτι, ωστόσο απέφυγε να κάνει
οποιαδήποτε αναφορά για τον χώρο που επέλεξε να χρησιμοποιήσει ο ίδιος ως
προσωπικό του γραφείο όσο επέβλεπε τις εργασίες της ανακαίνισης. Στις
επιστολές του όμως προς φίλους του έκανε λόγο για ένα δωμάτιο που όταν πήγε
στην Αγία Σοφία το βρήκε σφραγισμένο. Όπως υποστηρίζει ο κ. Ενεπεκίδης, που
έχει μελετήσει το προσωπικό αρχείο του Φοσάτι, εκτός από τον «φάκελό» του για
την Αγία Σοφία, «ο Ελβετός αρχιτέκτονας είχε τότε στην Κωνσταντινούπολη
αρκετούς Έλληνες φίλους, οι οποίοι μεταξύ άλλων κατείχαν υψηλές θέσεις στην
κρατική μηχανή. Οι φίλοι του αυτοί τον πληροφόρησαν για τον θρύλο της
τελευταίας λειτουργίας που διακόπηκε μυστηριωδώς όταν στην εκκλησία μπήκε
καβάλα στο άλογό του ο Μωάμεθ ο Πορθητής».

Όπως αποκαλύπτουν οι επιστολές που αντάλλαξε ο Φοσάτι με τους Έλληνες φίλους
του κατέληξε και ο ίδιος στο συμπέρασμα ότι το σφραγισμένο εκείνο δωμάτιο ήταν
η κρύπτη του θρύλου. Σεβόμενος την παράκλησή τους μετέτρεψε τον χώρο εκείνο σε
γραφείο αλλά ζήτησε αμέσως μετά το τέλος των εργασιών ανακαίνισης τη σφράγιση
του χώρου, με τον τρόπο που το είχε βρει.

Από τότε το «γραφείο» Φοσάτι, όπως έμεινε γνωστό, παρέμεινε στη λήθη. Το
ξεχασμένο «μυστικό» δωμάτιο της Αγίας Σοφίας, εντοπίστηκε τον Δεκέμβριο του
2005 όταν η νέα διευθύντρια του Μουσείου της Αγίας Σοφίας, Ζαλέ Ντεντέογλου,
ρώτησε αν υπάρχει χώρος που να μην έχει ανοιχτεί και διέταξε να παραβιάσουν
την κλειδαριά του συγκεκριμένου χώρου μια και δεν υπήρχε κλειδί της πόρτας.
Αποκαλύφθηκε τότε πως το δωμάτιο, το οποίο δεν είχε ανοιχτεί από το 1968,
υπήρξε το εργαστήρι του Γκάσπαρο Φοσάτι. Λίγα έπιπλα και ορισμένα έγγραφα, όχι
ιδιαίτερης σημασίας, σύμφωνα με τους ιστορικούς μελετητές πιστοποίησαν την
ανακάλυψη.

Σημαντικά στοιχεία στον «φάκελο Φοσάτι»

O καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βιέννης Πολυχρόνης Ενεπεκίδης

Στον «Φάκελο Φοσάτι», που σχημάτισε ο κ. Ενεπεκίδης, περιλαμβάνονται μια σειρά
ευρημάτων τα οποία συγκέντρωσε ο ίδιος από αρχεία, χειρόγραφα, επιστολές και
άγνωστα δημοσιεύματα τα τελευταία 15 χρόνια, μέσα από γερμανικές, ελβετικές,
ιταλικές και αυστριακές πηγές. Πρόκειται για μία λεπτομερέστατη έκθεση των
εργασιών του Ελβετού αρχιτέκτονα για την αναστήλωση, τη συμπλήρωση των
κατεστραμμένων τμημάτων του κτιρίου και την καλλιτεχνική ανακαίνιση του ναού,
την κατάστασή του πριν από την αποκάλυψη των ψηφιδωτών, τη γλυπτική
διακόσμηση, τα έργα της χρυσοχοϊκής και τα πολύτιμα κειμήλια.

Κάτοψη της Αγίας Σοφίας. Σύμφωνα με την παράδοση ο ναός είχε 300 κρύπτες

Ο «Φάκελος» περιλαμβάνει ακόμη τεκμήρια των σχέσεων των αδελφών αρχιτεκτόνων
Γκάσπαρε και Τζιουτζέπε Φοσάτι με σημαίνοντες παράγοντες, αυτόχθονες και
ξένους της κοσμοπολίτικης Κωνσταντινούπολης και τη λεπτομερή περιγραφή της
13ης Ιουλίου 1849, όταν ο ανακαινισμένος μέσα στην παλιά αίγλη του Ναός τής
του Θεού Σοφίας, παρουσιάστηκε στο κατάπληκτο διεθνές κοινό. Όπως περιγράφει ο
Ελβετός αρχιτέκτονας, την ημέρα των λαμπρών αποκαλυπτηρίων οι Έλληνες δεν
μπορούσαν να κρύψουν τη συγκίνησή τους και οι Οθωμανοί τούς παρηγορούσαν
λέγοντάς τους ότι θα έπρεπε να είναι υπερήφανοι για αυτήν την ωραία εκκλησία.

H τελευταία λειτουργία τη νύχτα της Άλωσης

Σύμφωνα με τον θρύλο την Τρίτη 29 Μαΐου 1453, όταν οι Τούρκοι άλωσαν την Πόλη,
πλήθος πιστών είχε συγκεντρωθεί στην Αγία Σοφία προκειμένου να προσευχηθούν.
Όταν στην εκκλησία μπήκε ο Μωάμεθ ο Πορθητής, η λειτουργία διεκόπη ξαφνικά,
ενώ ο ιερέας που την επιτελούσε εξαφανίστηκε και αυτός ξαφνικά.

Μια εκδοχή ήθελε τον ιερέα και ένα μέρος του εκκλησιάσματος να διαφεύγουν μέσω
μιας μυστικής κρύπτης που υπήρχε πίσω από το ιερό, να συνεχίζουν τη λειτουργία
σε μυστικό παρεκκλήσι στο οποίο οδηγούσε η κρύπτη και στη συνέχεια μέσω ενός
πολυδαίδαλου συστήματος στοών να καταλήγουν στον Βόσπορο.

Σύμφωνα με έναν άλλο θρύλο, ο πλέον διαδεδομένος μεταξύ των Ελλήνων της Πόλης,
η λειτουργία εκείνη δεν τελείωσε ποτέ και η πόρτα της κρύπτης θα άνοιγε όταν
και πάλι Έλληνες θα ήταν οι ιερείς και το εκκλησίασμα.