Aφιέρωμα Tο ήξεις αφήξεις τών Aμερικανών έφερε τους συνταγματάρχες

Φίλιπς Τάλμποτ – βασιλιάς Κωνσταντίνος. Στο ερώτημα πώς θα αντιδρούσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες αν γινόταν πραξικόπημα στην Ελλάδα, ο Αμερικανός πρέσβης απάντησε ότι «θα εξηρτάτο από τις συνθήκες»

«Υποστήριξα ότι, παρ’ όλο που δεν ήμασταν υπεύθυνοι για το πραξικόπημα,
μπορούσαμε να το αποτρέψουμε κι έπρεπε να το είχαμε κάνει. Όταν συνέβη, δεν
έπρεπε να το δεχθούμε. Έπρεπε να προσπαθήσουμε να το ανατρέψουμε, ή να το
αναιρέσουμε. Αν το είχαμε κάνει, η κατάσταση θα ήταν διαφορετική και θα είχε
αλλάξει τις σχέσεις μας με την Ελλάδα από εκείνη τη μέρα κι έπειτα», λέει ο
Κήλυ, επισημαίνοντας ότι η αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα είχε χωριστεί σε
στρατόπεδα: «Υπήρχαν αυτοί που, παρ’ όλο που δεν καλωσόριζαν το πραξικόπημα,
το θεωρούσαν πιο ευνοϊκή εξέλιξη από κάθε άλλη εναλλακτική. Υπήρχαν αυτοί που
ήταν απογοητευμένοι που συνέβη: δεν το καλωσόριζαν, αλλά θεωρούσαν ότι το
καλύτερο ήταν να δεχθούμε το πραξικόπημα και να το εκμεταλλευθούμε όσο το
δυνατόν περισσότερο. Αυτή η ομάδα ήθελε να αναγνωρίσει την κυβέρνηση και να
δουλέψει μαζί της και ήλπιζε να αλλάξει τα μέσα και τον τρόπο διακυβέρνησης σε
μια πιο συνταγματική και δημοκρατική διαδικασία που θα προστάτευε τα ανθρώπινα
δικαιώματα. Και, τέλος, υπήρχαν μερικοί από μας, δυόμισι άνθρωποι στην
πραγματικότητα (ο ΜακΤόμσον, εγώ κι ένας άλλος εν μέρει), που πίστευαν ότι
έπρεπε να απορρίψουμε το πραξικόπημα, να αρνηθούμε να το αποδεχθούμε και να
προσπαθήσουμε να το αντιστρέψουμε».

«Ήμασταν ενημερωμένοι»

H πρεσβεία ήταν πλήρως ενημερωμένη για τους σκοπούς και τις δραστηριότητες των
στρατηγών, αναφέρει ο Ρόμπερτ Κήλυ (Robert Keeley). Ο βασιλιάς είχε
ρωτήσει τον Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα Φίλιπς Τάλμποτ (Phlips Talbot)
πώς θα αντιδρούσαν οι Ηνωμένες Πολιτείες αν γινόταν πραξικόπημα. «Οι Έλληνες
έχουν την τάση να χρησιμοποιούν ευφημισμούς στην πολιτική. Σε αυτή την
περίπτωση η πιθανή δράση περιγράφηκε ως “εξωκοινοβουλευτική” ή “ειδική
συνταγματική” λύση – πραξικόπημα με άλλα λόγια. H κυβέρνηση θα αποτελείτο από
τους στρατηγούς με την ευλογία του βασιλιά. Ο Τάλμποτ απάντησε, παρ’ όλο που
δεν είχε οδηγίες (δεν έλαβε καμιά πραγματική οδηγία ούτε μετά τη συζήτηση με
τον βασιλιά), ότι “θα εξηρτάτο απ’ τις συνθήκες”. Άρχισα να σκέφτομαι ποιες
“συνθήκες” θα μπορούσαν να δικαιολογήσουν ένα πραξικόπημα. Είχαμε την ευκαιρία
να πούμε στον βασιλιά ότι ένα πραξικόπημα δεν ήταν επιθυμητό αποτέλεσμα.
Νομίζω ότι οι στρατηγοί δεν θα είχαν προχωρήσει αν λέγαμε “όχι”. Άλλωστε,
λειτουργούσαν εκ μέρους του βασιλιά και στο όνομά του. Θα μας είχαν ακούσει.
Δεν λέω ότι ο Τάλμποτ έπρεπε να δώσει αρνητική απάντηση από μόνος του. Αυτό θα
χρειαζόταν οδηγίες από την Ουάσιγκτον. Αλλά αυτό που με ενοχλεί είναι ότι η
απάντηση που έδωσε ήταν τόσο ασαφής, που δεν νομίζω ότι ο βασιλιάς την
κατάλαβε. Απλώς τον άφησε σε δίλημμα. Ως συνέπεια αυτής της ασάφειας που
δημιουργήσαμε, το πραξικόπημα των στρατηγών δεν έγινε ποτέ. Το πρόλαβε μια
ομάδα συνταγματαρχών που λειτουργούσε μυστικά».

Πάντως, από τηλεγράφημα της CIA με ημερομηνία 8.3.1967 γίνεται σαφές ότι οι
Αμερικανοί γνώριζαν εκ των προτέρων ότι και το παλάτι είχε έτοιμο σχέδιο
πραξικοπήματος με την ονομασία «Ιέραξ 2» σε περίπτωση πολιτικής κρίσης.

Εκλογές σαν δημοψήφισμα

26 Απριλίου 1967. Λίγες μέρες μετά το πραξικόπημα συνέρχεται το υπουργικό συμβούλιο υπό την προεδρία του βασιλιά Κωνσταντίνου. Αριστερά διακρίνεται ο Γ. Παπαδόπουλος

«Δεν είδαμε να έρχεται το πραξικόπημα των συνταγματαρχών. Το μόνο που βλέπαμε
ότι θα γινόταν ήταν το πραξικόπημα των στρατηγών. Θεωρούσα ότι οφείλαμε στον
βασιλιά μια κατάλληλη συμβουλή και με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ευθύτητα.
Εμείς, στην πραγματικότητα, κάναμε πίσω. Το να λες “εξαρτάται απ’ τις
συνθήκες” δεν βοήθησε κανέναν. Οι συνθήκες εκείνη την εποχή στην Ελλάδα ήταν
φρικτές. Οι επερχόμενες εκλογές είχαν μετατραπεί σε δημοψήφισμα για τη
μοναρχία και ολόκληρο το συνταγματικό σύστημα. Ήμασταν στη μέση γιατί είχαμε
γίνει, από την πλευρά του Κέντρου, οι σύμμαχοι του συντηρητικού κόμματος. H
Ένωση Κέντρου είχε αρχίσει να μας μποϊκοτάρει. Ήταν δύσκολο να βρούμε ακόμα
και κάποιον να μας μιλάει. Αυτή την περίοδο ο πρέσβης Τάλμποτ είχε δύο
συναντήσεις με τον Γεώργιο Παπανδρέου, που ήταν επικεφαλής ενός από τα δύο
δημοκρατικά κόμματα της Ελλάδας. Ήταν ο πιθανός νικητής των επερχόμενων
εκλογών. Θα ήταν ο μελλοντικός πρωθυπουργός και τον είδαμε μόνο δύο φορές σε
μια περίοδο έξι μηνών. Αυτό είναι σαφής ένδειξη ότι κάτι ήταν εσφαλμένο στις
σχέσεις μας με το ελληνικό πολιτικό φάσμα. H αμερικανική πρεσβεία ταυτιζόταν
με τους πιθανούς ηττημένους των εκλογών και με αυτούς που μηχανορραφούσαν με
τον βασιλιά και τη στρατιωτική ηγεσία για να εμποδίσουν τις εκλογές».

Μετά τη συζήτηση του Αμερικανού πρέσβη με τον βασιλιά, ο Κήλυ προσπάθησε να
αντιδράσει. Έγραψε ένα υπόμνημα στο οποίο προέβλεπε ότι πριν από τις εκλογές
της 28ης Μαΐου θα γινόταν πραξικόπημα και το παρέδωσε το βράδυ της 20ής
Απριλίου: «Έλεγα ότι θα ξυπνούσαμε ένα πρωί έπειτα από τρεις εβδομάδες και θα
βρίσκαμε στην εξουσία μια στρατιωτική κυβέρνηση και μιλούσα για τις πιθανές
συνέπειες». Όμως, ο Τάλμποτ δεν διάβασε το εν λόγω υπόμνημα, παρά μόνο έπειτα
από μέρες: «Αν ο πρέσβης Τάλμποτ είχε διαβάσει το υπόμνημά μου αμέσως, θα ήταν
πολύ ενοχλημένος επειδή επέκρινα την άποψη ότι η αμερικανική θέση για το
πραξικόπημα θα “εξαρτάτο απ’ τις συνθήκες”. Ήταν η νύχτα που έγινε το
πραξικόπημα. Όταν ξύπνησα το πρωί, είδα τανκς στους δρόμους. Ο γιος μου μού
είπε ότι δεν χρειαζόταν να πάω στη δουλειά, επειδή δεν λειτουργούσαν τα
λεωφορεία και τα σχολεία ήταν κλειστά. Αυτή ήταν σαφής ένδειξη ότι κάτι φρικτό
είχε συμβεί»…

H xούντα, η CIA και οι Αμερικανοί

H αμερικανική πλευρά γνώριζε μήνες πριν από τον Απρίλιο του 1967 τα
σχέδια για την εκδήλωση πραξικοπήματος στην Ελλάδα, αλλά δεν έκανε απολύτως
τίποτα για να το αποτρέψει. Όπως μάλιστα αποκαλύπτει ο Ρόμπερτ Κήλυ –
πολιτικός σύμβουλος της αμερικανικής πρεσβείας στην Αθήνα το 1966 και
μετέπειτα πρέσβης -, όταν ο βασιλιάς ρώτησε τον Αμερικανό πρέσβη στην Αθήνα
Φίλιπς Τάλμποτ ποια θα ήταν η αμερικανική στάση σε ενδεχόμενο πραξικόπημα,
εκείνος απάντησε «εξαρτάται απ’ τις συνθήκες». Μία εξοργιστική απάντηση, όπως
λέει στις μαρτυρίες του ADST ο Κήλυ, αφού άφηνε σαφώς να εννοηθεί ότι υπό
ορισμένες συνθήκες το πραξικόπημα ήταν επιθυμητό.

Ο βασιλιάς ρωτούσε βέβαια για το πραξικόπημα των στρατηγών που σχεδίαζε ο
ίδιος κι όχι για εκείνο των συνταγματαρχών που τον πρόλαβε.

Ωστόσο, κάποιοι στην Ουάσιγκτον είναι βέβαιο ότι γνώριζαν για τη συνωμοτική
δράση της ομάδας Παπαδόπουλου. Ήδη από τον Δεκέμβριο του 1966, σύμφωνα με τα
αρχεία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ – τηλεγράφημα της αμερικανικής πρεσβείας στην
Αθήνα (13.12.66) -, το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήξερε ότι το λεγόμενο «επαναστατικό
συμβούλιο» των αξιωματικών του πραξικοπήματος (Παπαδόπουλος, Λαδάς,
Σταματελόπουλος, Ιωαννίδης, Λέκκας, Ρουφογάλλης, Μέξης) συνερχόταν στο σπίτι
του αντισυνταγματάρχη Ιωάννη Λαδά και συζητούσε την οργάνωση του
πραξικοπήματος. Μάλιστα, σύμφωνα με έγγραφο της CIA της εποχής εκείνης, ο
αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Παπαδόπουλος ήδη από τις 22 Νοεμβρίου του 1966
είχε πει ότι αν η πολιτική κατάσταση στη χώρα συνέχιζε να επιδεινώνεται, τότε
απαιτούνταν δραστικά μέτρα, δηλαδή δικτατορία.

Μετά την εκδήλωση του πραξικοπήματος, η Ουάσιγκτον άργησε να πάρει επισήμως
θέση απέναντι στους συνταγματάρχες. H αρχική αντίδραση ήταν να τηρήσει «στάση
αναμονής» και να μην αναγνωρίσει το στρατιωτικό καθεστώς. Ωστόσο, ήταν
ιδιαίτερα προσεκτική ώστε επίσης να μην το καταδικάσει.

H επιφυλακτικότητα της πρώτης περιόδου μάλιστα γρήγορα μετατράπηκε σε
πολιτική ανοχής και υποστήριξης της χούντας. «Σιγά σιγά φαινόταν ότι οι ΗΠΑ
μετακινούνταν από μια μάλλον ψύχραιμη στάση σε θερμό εναγκαλισμό με τη χούντα,
ιδιαίτερα με την προεδρία Νίξον», λέει χαρακτηριστικά ο πολιτικός σύμβουλος
της πρεσβείας την περίοδο ’68-’70, Άρτσερ Μπλαντ.

Έτρεμαν τα χέρια του πρωθυπουργού

ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΤΑΛΜΠΟΤ – ΚΟΛΛΙΑ

Στην πρώτη συνάντηση του νέου πρωθυπουργού με τον Αμερικανό πρέσβη καταγράφηκε η έλλειψη αυτοπεποίθησης που διέκρινε την κυβέρνηση των συνταγματαρχών

O Κήλυ ήταν παρών όταν ο Αμερικανός πρέσβης Φίλιπς Τάλμποτ συνάντησε για πρώτη
φορά τον νέο πρωθυπουργό, «έναν δικαστή με το όνομα Κόλλιας» (σ.σ.: ο
εισαγγελέας του Αρείου Πάγου Κωνσταντίνος Κόλλιας). «Όλες τις αποφάσεις τις
έπαιρνε ο Παπαδόπουλος και οι στρατιωτικοί συνάδελφοί του, αλλά χρειάζονταν
έναν πολίτη ως βιτρίνα», λέει χαρακτηριστικά. H συνάντηση του Τάλμποτ με τον
Κόλλια ήταν η πρώτη επίσημη αμερικανική επαφή με τη νέα κυβέρνηση. «Ο
πρωθυπουργός άρχισε λέγοντας: “κ. Πρέσβη, ευχαριστώ πολύ που με επισκεφθήκατε.
Μπορείτε να κάνετε κάτι για μένα; Κυκλοφορεί μια φήμη ότι ο Έκτος Στόλος είναι
στον δρόμο για τον Κόλπο του Φαλήρου και όταν φθάσει θα απαιτήσει την
παραίτηση της κυβέρνησής μου. Ακούσατε αυτή τη φήμη;”. Ο Τάλμποτ, έμπειρος
διπλωμάτης, σκέφτηκε γρήγορα και απάντησε ότι δεν την είχε ακούσει κι ότι του
φαινόταν μάλλον παράλογη.

Ζήτησε την άδεια του πρέσβη

Ο Κόλλιας του είπε ότι χάρηκε κι ύστερα ζήτησε από την πρεσβεία να βγάλει μια
ανακοίνωση για να τη διαψεύσει. Ο Τάλμποτ του απάντησε άμεσα: “Όχι κ.
Πρωθυπουργέ. Πολλές φήμες κυκλοφορούν… Αν αρχίσω να αρνούμαι τη μια φήμη,
τότε μια άλλη που δεν έχω ακούσει και γι’ αυτό δεν έχω αρνηθεί, θα αποκτήσει
αξιοπιστία…”. Ο πρωθυπουργός είπε ότι καταλάβαινε τη θέση του Τάλμποτ, αλλά
ότι τα πλήθη συγκεντρώνονταν στον Κόλπο του Φαλήρου με κιάλια για να
καλωσορίσουν τον Στόλο και να δείξουν στους πεζοναύτες πώς να προχωρήσουν.

Με δυσκολία μπόρεσα να συγκρατήσω τα γέλια μου εκείνη τη στιγμή. Τα χέρια του
πρωθυπουργού πραγματικά έτρεμαν. Τότε ρώτησε αν μπορούσε να βγάλει μια
ανακοίνωση και ο Τάλμποτ απάντησε: “Δεν αποφασίζω εγώ τι θα πείτε και τι δεν
θα πείτε, αλλά μην αναφέρετε δικά μου λόγια”.

Φήμες για τον 6ο Στόλο

H κυβέρνηση πράγματι έβγαλε κάποια ανακοίνωση χωρίς να αναφερθεί στον Τάλμποτ
και την πρεσβεία. Αλλά όταν αρνείσαι μια φήμη, οι άνθρωποι νομίζουν ότι είναι
αλήθεια κι έχεις το αντίθετο αποτέλεσμα. Έτσι, διαδόθηκε στην Αθήνα ότι ο
Έκτος Στόλος ερχόταν για να αντικαταστήσει τους συνταγματάρχες με τους
στρατηγούς επειδή εμείς θέλαμε τους στρατηγούς και όχι τους συνταγματάρχες.

Έπειτα από αυτή τη συζήτηση έγραψα ακόμη ένα υπόμνημα λέγοντας στον πρέσβη ότι
ο πρωθυπουργός είχε τέτοια έλλειψη αυτοπεποίθησης και ήταν τόσο ανήσυχος, που
πίστευα ότι το πραξικόπημα μπορούσε να αντιστραφεί με το μικρό μας δαχτυλάκι,
αν απλώς λέγαμε στην κυβέρνηση ότι δεν την αποδεχόμασταν…

Το σημείωμά μου ενεργοποίησε τόσο πολύ τον πρέσβη, ώστε με κάλεσε για να με
ρωτήσει πώς μου ήρθε αυτή η ιδέα.

Έως και η γραμματέας του τού είπε ότι υπήρχε διαφωνία μέσα στην πρεσβεία, ότι
υπήρχαν άνθρωποι που διαφωνούσαν με την παρούσα πολιτική, που στην ουσία ήταν
η θέση “δεν εμπλεκόμαστε, ας δούμε τι θα συμβεί”. Αυτά τα μέλη, του είπε, ήταν
υπέρ μιας πιο δραστήριας πολιτικής και ζητούσαν από την Αμερική να κάνει κάτι.
Έτσι ο πρέσβης με κάλεσε για να επεξεργαστώ περαιτέρω τις απόψεις μου. Ζήτησε
όλα τα πρόσφατα υπομνήματά μου και τα πήρε στο σπίτι του το Σαββατοκύριακο. Τα
διάβασε και μου τα έστειλε πίσω χωρίς σχόλιο μια εβδομάδα μετά, όταν το
πραξικόπημα ήταν ήδη τετελεσμένο γεγονός».

«Έκρυψαν τη συνωμοσία»

Μακαρέζος, Παπαδόπουλος, Πατακός. Οι συνταγματάρχες συνωμοτούσαν για χρόνια μέσα στον Στρατό

«H CIA κατηγορήθηκε για τον σχεδιασμό του πραξικοπήματος του ’67. Δεν το
πιστεύω. Ξέρω ότι ο “επικεφαλής του σταθμού” και ο εκπρόσωπός του δεν το
γνώριζαν. Είχαν συναντήσει το ίδιο στρατιωτικό μπλοκ μ’ εμένα το πρωί του
πραξικοπήματος, καθώς προσπαθούσαμε να φτάσουμε στην πρεσβεία. Όταν μας βρήκαν
στην πρεσβεία, δεν είχαν τίποτα να μας πουν. Ούτε η CIA, ούτε οι στρατιωτικοί
μας ακόλουθοι ήξεραν ποιοι είναι οι συνταγματάρχες. Πρέπει να πιστέψω ότι και
το αρχηγείο της Ουάσιγκτον ήταν στο σκοτάδι.

Υπάρχει η πιθανότητα ένας ή δύο άνθρωποι σε κατώτερο επίπεδο, ειδικά κάποιοι
Ελληνοαμερικανοί που δούλευαν στις μυστικές υπηρεσίες – και στις στρατιωτικές
και στις πολιτικές – να το γνώριζαν εκ των προτέρων, γιατί ήταν συμπαθούντες
των συνταγματαρχών. Αυτοί οι υπάλληλοι ήταν πολύ συντηρητικοί, πολύ
αντικομμουνιστές και φοβούνταν ότι οι Παπανδρέου θα ξανάπαιρναν την εξουσία.
Ήταν και αντιδημοκράτες από μια άποψη. Είναι πιθανόν να γνώριζαν τη συνωμοσία
των συνταγματαρχών και να μην την ανέφεραν επειδή κόπηκαν από τις πηγές τους ή
επειδή συνωμότησαν με τους συνταγματάρχες να μη μας περάσουν πληροφορίες που
θα μας έδιναν τη δυνατότητα να προβλέψουμε το πραξικόπημα.

Ομάδα 12-15 ανθρώπων

Υπήρχαν αναφορές γι’ αυτούς τους συνταγματάρχες για χρόνια, αλλά σταμάτησαν
τον Ιανουάριο του 1967. Ο αναλυτής μυστικών πληροφοριών του Στέιτ Ντιπάρτμεντ
για την Ελλάδα, ο Χαρίλαος Λαγουδάκης, το παρατήρησε. Στις αρχές του 1967
έκανε κάποιες έρευνες, αλλά δεν πήρε καμιά απάντηση και μετά έγινε το
πραξικόπημα. Υπήρχαν αναφορές που διασπάρθηκαν. Δεν ξέρω γιατί. Υποθέτω ότι ο
Παπαδόπουλος και η ομάδα του, που ήταν 12-15 άνθρωποι – αρκετά μικρή για να
διατηρήσει την ασφάλειά της – μπήκαν σε επιχειρησιακό ρυθμό και διέκοψαν τις
επικοινωνίες με όλους τους απ’ έξω. Μετά την τελική “πινελιά” στα σχέδιά τους,
περίμεναν το σύνθημα από τον Παπαδόπουλο για να ξεκινήσουν. Δεν ήταν διοικητές
στρατευμάτων κι αυτός ήταν ένας από τους λόγους που δεν ξέραμε πολλά γι’
αυτούς. Οι περισσότεροι βρίσκονταν σε θέσεις προσωπικού των μυστικών
υπηρεσιών. Αυτό ήταν σκόπιμο. Κανόνισαν να διοριστούν σ’ αυτές τις θέσεις
γιατί τους παρείχαν την καλύτερη βάση για συνωμοσία».

«Ο Παπαδόπουλος και η συμμορία του»

«Αυτοί οι συνταγματάρχες συνωμοτούσαν για χρόνια μέσα στον Στρατό. Ήταν
φασίστες. Ταίριαζαν στον κλασικό ορισμό του φασισμού που εκπροσωπούσε ο
Μουσολίνι τη δεκαετία του 1920: εταιρικό κράτος, ένωση βιομηχανίας και
σωματείων, ανύπαρκτο Κοινοβούλιο, λογοκρισία, πειθαρχία, ακραίος εθνικισμός,
ξενοφοβία, θρησκεία, υποβολή τάξης και πειθαρχίας… Μερικές εβδομάδες
αργότερα, παρ’ όλο που κάποιοι ενοχλήθηκαν, έστειλα σε διάφορους ένα υπόμνημα
με έναν σύντομο ορισμό του φασισμού από την εγκυκλοπαίδεια, υπογραμμίζοντας
ότι αυτό ήταν κατά λέξη το πρόγραμμα της νέας κυβέρνησης. Μιλάω για πραγματικό
αυθεντικό φασισμό: Οι συνταγματάρχες ήταν μαθητές του στρατηγού Μεταξά, που
ηγήθηκε μιας φιλογερμανικής δικτατορίας από το 1936 ώς το 1940. Αυτό ήταν το
πρότυπο για τους συνταγματάρχες, που ήταν νεαροί τη δεκαετία του 1930 και
μόλις είχαν μπει ή αποφοιτήσει από τη Στρατιωτική Ακαδημία».

«H Ουάσιγκτον παρέλυσε από τα απρόσμενα γεγονότα…»

«Το πραξικόπημα έγινε την Παρασκευή. Την επόμενη Τετάρτη ο Τζον Ντέι (σ.σ.: ο
διευθυντής του Ελληνικού Γραφείου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ) πήγε στην Ουάσιγκτον
για να μάθει ποια ήταν ή επρόκειτο να είναι η αμερικανική πολιτική. Δεν είχαμε
καμία νύξη, ωστόσο. Ήταν μια από αυτές τις πολύ δύσκολες καταστάσεις, όπου
καμιά χρήσιμη οδηγία δεν έβγαινε από την Ουάσιγκτον, η οποία φαινόταν
παραλυμένη από απρόσμενα γεγονότα. Εμείς αισθανόμασταν στην άλλη άκρη της…
γραμμής αβοήθητοι. H πρεσβεία τροφοδοτούσε την Ουάσιγκτον με όσες πληροφορίες
μπορούσε, εμείς δουλεύαμε υπερωρίες για να ανακαλύψουμε ποιοι είναι οι
συνταγματάρχες. Δεν είχαμε κανένα στοιχείο γι’ αυτούς. Δεν μιλούσαν αγγλικά,
δεν ήταν μέλη των στρατιωτικών μας κύκλων. Υποστήριξα ότι θα μπορούσαμε να
αντιστρέψουμε το πραξικόπημα. Δεν προσπαθήσαμε ποτέ, αλλά είχα ενδείξεις ότι
κάποια αντίδραση από την πλευρά μας θα είχε επιτύχει».

«Κάποιοι επιθυμούσαν να εκτελεστεί ο Ανδρέας…»

24 Δεκεμβρίου 1967. O Ανδρέας Παπανδρέου απελευθερώνεται από τις Φυλακές Αβέρωφ και επιστρέφει σπίτι του

Ο Κήλυ είχε την ευκαιρία να γνωρίσει τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, όταν ο Ανδρέας
Παπανδρέου είχε φυλακιστεί απ’ τη χούντα. H πρεσβεία, όμως, δυσαρεστήθηκε από
τις συχνές συναντήσεις της κ. Κήλυ με τη Μαργαρίτα. «Θεωρούσα ότι η
συμπεριφορά της ελληνικής κυβέρνησης και της αμερικανικής πρεσβείας απέναντί
της δεν ήταν σωστή. Τότε, εκείνη ζήτησε να με δει. Τη συνάντησα και άκουσα τον
πόνο της. Τα έγραψα όλα σε μια αναφορά, αφού η πρεσβεία ενδιαφερόταν να μάθει
λεπτομέρειες για τη μεταχείριση του Ανδρέα: αν θα τον δίκαζαν, αν θα τον
καταδίκαζαν και αν θα τον εκτελούσαν.

Επίσκεψη στη Μαργαρίτα

Κάποιοι στην πρεσβεία ενθουσιάζονταν με τις παραπάνω προοπτικές. Κάποιοι άλλοι
ανησυχούσαν για την εικόνα που θα σχημάτιζε η αμερικανική κοινή γνώμη αν ένα
απ’ αυτά τα σενάρια γινόταν πραγματικότητα. Κατά κάποιο τρόπο, η πρεσβεία με
ενθάρρυνε να συνεχίσω τις επαφές με τη Μαργαρίτα, αλλά κυρίως η σύζυγός μου
την έβλεπε και την βοηθούσε», λέει ο Ρόμπερτ Κήλυ. Για κακή τύχη της κ. Κήλυ,
όμως, η αστυνομία της χούντας παρακολουθούσε τις κινήσεις της. Όπως θυμάται ο
Κήλυ, «η σύζυγός μου πήγαινε να δει τη Μαργαρίτα με το αυτοκίνητο με πινακίδες
της πρεσβείας. Φυσικά η αστυνομία προώθησε την έκθεση παρακολούθησης στην
πρεσβεία, όπως συνηθιζόταν στην ανταλλαγή πληροφοριών ανάμεσα στις ελληνικές
και τις αμερικανικές μυστικές υπηρεσίες. Μου ζήτησαν να δώσω εξηγήσεις γιατί
το αυτοκίνητό μου ήταν παρκαρισμένο έξω απ’ την οικία Παπανδρέου. Τους είπα
ότι η σύζυγός μου επισκεπτόταν τη Μαργαρίτα πού και πού. Δεν έχω καμιά
αμφιβολία, ότι όταν η αστυνομία είδε τις αμερικανικές διπλωματικές πινακίδες
του αυτοκινήτου, θεώρησε ότι είχαν κάποια βαθύτερη σημασία. Τότε, η στάση της
πρεσβείας άλλαξε και μου είπαν ότι οι επισκέψεις της συζύγου μου δεν ήταν και
πολύ καλή ιδέα. Το πιο πιθανό είναι ότι οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες
ερμήνευσαν τις επισκέψεις της γυναίκας μου στη Μαργαρίτα ως μηχανορραφίες των
Αμερικανών με τους Παπανδρέου, που ήταν ο εχθρός της κυβέρνησης».

Ποιος είναι

Ο Ρόμπερτ (Μπομπ) Κήλυ ήταν πολιτικός σύμβουλος της αμερικανικής πρεσβείας το
1966 και τάχθηκε από την πρώτη μέρα του πραξικοπήματος των συνταγματαρχών κατά
της χούντας, σε αντίθεση με την επίσημη γραμμή της αμερικανικής κυβέρνησης. H
σχέση του με την Ελλάδα χρονολογείται από το 1936, όταν ήταν μόλις έξι ετών
και ακολούθησε τον πατέρα του, διπλωμάτη επίσης, στη Θεσσαλονίκη (1936-39).
Την τετραετία 1985-89 υπηρέτησε στην Αθήνα ως πρέσβης των ΗΠΑ. Ο μεγάλος
αδελφός του Έντμουντ Κήλυ είναι ο μόνος από τα τρία αδέλφια που έμαθε
ελληνικά, είναι μάλιστα μαχητικός ελληνιστής και υπήρξε προσωπικός φίλος (και
μεταφραστής) του Γιώργου Σεφέρη.

* Ρόμπερτ Κήλυ, πολιτικός σύμβουλος πρεσβείας στην Αθήνα (1966), πρέσβης
στην Αθήνα (1985-89).

* Τόμας Μπόγιατ, πολιτικός σύμβουλος πρεσβείας στη Λευκωσία (1967-70),
διευθυντής Γραφείου Κύπρου στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ (1972-74).

* Τσαρλς Στιούαρτ Κένεντι, γενικός πρόξενος στην Αθήνα (1970-74).

* Ρόμπερτ Μακλόσκι, πρέσβης στη Λευκωσία (1973-74).

* Ουίλιαμ Κρόφορντ, αναπλ. επιτετραμμένος στη Λευκωσία (1968-72), πρέσβης
στη Λευκωσία (1974-78).

* Ουέλς Στάμπλερ, υφυπουργός Εξωτερικών για τις ευρωπαϊκές υποθέσεις.

* Ρόμπερτ Ντίλον, υπεύθυνος ελληνικών, τουρκικών, κυπριακών υποθέσεων στο
Στέιτ Ντιπάρτμεντ (1974).

* Νόρμπερτ Άνσουτζ, επιτετραμμένος στην Αθήνα (1964-67).

9) Τσαρλς Μακάσκιλ, υπάλληλος στο Γραφείο Κύπρου του Στέιτ Ντιπάρτμεντ
(1964-67).

* Μπάρινγκτον Κινγκ, πολιτικός σύμβουλος πρεσβείας στη Λευκωσία (1964-67).

* Άρτσερ Μπλαντ, πολιτικός σύμβουλος πρεσβείας στην Αθήνα (1968-70).

* Λίντσεϊ Γκραντ, αναπλ. επιτετραμμένος στη Λευκωσία (1972-74).

* Φρέντερικ Μπράουν (Frederick Ζ. Brown), αναπλ. επιτετραμμένος στη
Λευκωσία (1974-76).

Επιμέλεια αφιερώματος: Αριστοτελία Πελώνη Επιμέλεια ύλης: Χρήστος
Λιάλιος