Το κυνήγι των μαγισσών

Πενήντα χρόνια χρειάστηκε να περάσουν για να ανοίξει η Γερουσία τα μυστικά
αρχεία της για το πογκρόμ που είχε εξαπολύσει ο γερουσιαστής Μακάρθι εναντίον
κάθε διαφορετικής φωνής στην Αμερική. Στην πολιτική, στην κοινωνία, στην
τέχνη, όποιος δεν συμφωνούσε με τις συντηρητικές αξίες και απόψεις,
καταδικαζόταν ως «αντιαμερικανός».

Το «δίκτυο». Ο γερουσιαστής Μακάρθι δείχνει στον χάρτη το δίκτυο της κομμουνιστικής διείσδυσης στην Αμερική, το 1954

Ύστερα από 50 χρόνια, οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που κατέστρεψε ο
τυφλός «πατριωτισμός» τού Τζο Μακάρθι έχουν πια πεθάνει. Ίσως ήταν σοφό που η
Γερουσία περίμενε τόσο καιρό, ώσπου να κατασιγάσουν τα πάθη. Ο Μακάρθι
προήδρευσε στη μόνιμη υποεπιτροπή αντιαμερικανικών ενεργειών της Γερουσίας στο
διάστημα 1953-54, στο μεσουράνημα του Ψυχρού Πολέμου, μία περίοδο που
αποτέλεσε μελανή σελίδα της αμερικανικής ιστορίας και έμεινε γνωστή ως
«μακαρθισμός». Αν μας τρομάζει ακόμη, είναι με τη συγκυρία της
αντιτρομοκρατικής υστερίας. Γινόμαστε σήμερα μάρτυρες ενός «νεοπατριωτικού»
ρεύματος στην Αμερική, που μερικές φορές φέρνει στον νου εκείνη την εποχή. Σε
τίποτα όμως δεν συγκρίνεται – ή δεν συγκρίνεται ακόμη – αυτή η εποχή με την
εποχή του «κυνηγιού μαγισσών», που ενέσπειρε τον πανικό στους Αμερικανούς και
επιχείρησε να καταστρέψει ό,τι πιο προοδευτικό διέθετε η χώρα.

Τα απόρρητα έγγραφα

Οι γερουσιαστές Σούζαν Κόλινς, Ρεπουμπλικανή από το Μέιν, και Καρλ Λεβίν,
Δημοκρατικός από το Μίτσιγκαν, παρουσίασαν χθες τα έως τώρα απόρρητα έγγραφα
στην ίδια αίθουσα της Γερουσίας, όπου ο Μακάρθι είχε εγκαταστήσει την «Ιερά
Εξέτασή» του. Εκεί ανέκρινε τους μάρτυρες και τους «υπόπτους», φορτώνοντάς
τους με το κοινωνικό «στίγμα» του κομμουνιστή και του αντιαμερικανού. «Αυτές
οι σελίδες ανήκουν στο παρελθόν μας και δεν μας επιτρέπεται να το λησμονούμε ή
να το αφήσουμε να αναπαραχθεί», τόνισαν στο κοινό τους ανακοινωθέν χθες οι δύο
γερουσιαστές. Μία χρήσιμη υπόμνηση.

Μεγάλος αριθμός από τους ανθρώπους που υπέστησαν τις συνέπειες από τον
υπερβάλλοντα ζήλο του αντικομμουνιστή γερουσιαστή ήταν πρόσωπα καθημερινά,
δημόσιοι υπάλληλοι, γραμματείς στις αμερικανικές υπηρεσίες, στρατιωτικοί και
συνδικαλιστές. Σε μια σχεδόν σατανική διάσταση της προσωπικότητας του Μακάρθι
αναφέρεται ο ιστορικός Ντόναλντ Ρίτσι. Ο Μακάρθι φρόντιζε να μην καλεί στις
ακροάσεις του, που διεξάγονταν κεκλεισμένων των θυρών, ανθρώπους που
υπολόγιζαν πως θα ήταν «σκληρά καρύδια». Προτιμούσε τους εύκολους στόχους. «Ο
Μακάρθι ενδιαφερόταν αποκλειστικά για τα πρόσωπα που ο ίδιος μπορούσε να
αποσταθεροποιήσει και να συντρίψει δημόσια», λέει ο Ρίτσι. Από τη δράση του
εκδηλώθηκε ένα πρωτοφανές κύμα χαφιεδισμού. Τα θύματα ήταν όχι μόνο όσοι
καταδίδονταν ως κομμουνιστές, αλλά και πολλοί άλλοι, ακόμη και ομοφυλόφιλοι,
ενώ πολλοί «ύποπτοι» εξωθήθηκαν ακόμη και στην αυτοκτονία. Εκατοντάδες
άνθρωποι έπεσαν θύματα των διωγμών του Μακάρθι, μεταξύ αυτών επιφανείς
εκπρόσωποι της πνευματικής ζωής των ΗΠΑ και αξιόλογοι καλλιτέχνες, όπως οι
Μπέρτολτ Μπρεχτ και ο Τσάρλι Τσάπλιν, ενώ δεν γλίτωσαν ούτε επιστήμονες όπως ο
Αϊνστάιν και ο Οπενχάιμερ.

Αντίστροφη μέτρηση

Τα πράγματα άρχισαν να αντιστρέφονται όταν ο γερουσιαστής άρχισε να ερευνά για
κομμουνιστικούς πυρήνες μέσα στον αμερικανικό στρατό. Ο τότε πρόεδρος Ντουάιτ
Αϊζενχάουερ, που υπήρξε διακεκριμένος στρατιωτικός, φρόντισε ώστε οι ακροάσεις
του Μακάρθι να μεταδίδονται τηλεοπτικά, προβάλλοντας έτσι την ωμότητα των
τακτικών που χρησιμοποιούσε ο γερουσιαστής. Βαθμηδόν οι Ρεπουμπλικανικοί
άρχισαν να εγκαταλείπουν τον Μακάρθι και η Γερουσία τού απαγόρευσε περαιτέρω
έρευνες τον Δεκέμβριο του 1954. Έχασε μάλιστα την προεδρία της υποεπιτροπής
αντιαμερικανικών ενεργειών, όταν τον επόμενο μήνα οι Δημοκρατικοί επανέκτησαν
την πλειοψηφία στο σώμα. Ο Μακάρθι πέθανε το 1957 σε ηλικία 47 ετών, σε γενική
ανυποληψία. Είχε προλάβει όμως να καταστρέψει εκατοντάδες ανθρώπους.

Ανακρίσεις και «αποδείξεις»

* Από την ανάκριση για τον Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, έναν από τους
πατέρες της αμερικανικής ατομικής βόμβας.

Μακάρθι: Έχετε αποδείξεις ότι ο Οπενχάιμερ υπήρξε κομμουνιστής;

Στρατηγός Κράουτς: Αποδείξεις όχι, αλλά είμαι σχεδόν βέβαιος.

Μακάρθι: Πώς είστε βέβαιος;

Στρατηγός Κράουτς: Έλαβα μέρος σε μυστικές συγκεντρώσεις ενός
κομμουνιστικού πυρήνα στις οποίες ήταν παρών και αυτός.

Μακάρθι: Είστε σίγουρος ότι ο Οπενχάιμερ ήταν παρών;

Στρατηγός Κράουτς: Ναι, οι συγκεντρώσεις έγιναν στο σπίτι του.

Κατάληξη: Από τον Οπενχάιμερ αφαιρέθηκε η άδεια και δεν ξαναδούλεψε ποτέ σε
κρατικά προγράμματα.

* Από την ανάκριση του Άαρον Κόπλαντ, ενός από τους μεγαλύτερους
Αμερικανούς μουσικοσυνθέτες του 20ού αιώνα.

Μακάρθι: Υπήρξατε ποτέ συμπαθών των κομμουνιστών;

Κόπλαντ: Δεν είμαι βέβαιος ότι καταλαβαίνω τι ακριβώς εννοείτε με τη
λέξη συμπαθών.

Μακάρθι: Πιστεύετε ότι οι κομμουνιστές πρέπει να διδάσκουν στα σχολεία
μας;

Κόπλαντ: Δεν το έχω σκεφτεί το θέμα για να μπορέσω να σας απαντήσω.

Κατάληξη: Ο Μακάρθι δεν κατόρθωσε να ενοχοποιήσει τον Κόπλαντ.