Ο Τούρκος ήταν απάτη

Διακόσια χρόνια πριν ο υπολογιστής Deep Blue νικήσει τον Κασπάροφ, μια
μηχανή κέρδιζε αγώνες σκάκι. Στο βιβλίο του με τίτλο «Ο μηχανικός Τούρκος – Η
ζωή και η εποχή της περίφημης σκακιστικής μηχανής του 18ου αιώνα» που
κυκλοφορεί σήμερα στο Λονδίνο (εκδ. Allen Lane), ο συγγραφέας και
δημοσιογράφος Τομ Στάντεϊτζ αφηγείται την ιστορία της.

Μηχανικός Τούρκος. Γκραβούρα του 1874

«Μα φθινοπωρινή ημέρα του 1769, ο Βόλφγκανγκ φον Κέμπελεν, ένας 35χρονος
Ούγγρος δημόσιος υπάλληλος, εκλήθη στην αυτοκρατορική αυλή στη Βιέννη για να
διαπιστώσει ιδίοις όμμασι τις επιδόσεις ενός Γάλλου θαυματοποιού. Ο Κέμπελεν
ήξερε καλά Φυσική και ήταν έμπιστος υπηρέτης της αυτοκράτειρας Μαρίας
Θηρεσίας. Έτσι κι εκείνη τον κάλεσε για να δει τι λέει ένας επιστήμονας για τα
κόλπα ενός ταχυδακτυλουργού. Αλλά η παράσταση αυτή έμελλε να αλλάξει την
πορεία της ζωής του Κέμπελεν, αφού τον έκανε να κατασκευάσει μια εκπληκτική
μηχανή: ένα μηχανικό άνθρωπο, που καθόταν πίσω από ένα ξύλινο έπιπλο και ήταν
ικανός να παίζει σκάκι.

Με το μηχάνημα-σκακιστή ο Κέμπελεν δεν επεδίωκε τίποτε περισσότερο από το να
διασκεδάσει την Αυλή και να προωθήσει τη σταδιοδρομία του. Αλλά το αυτόματό
του έγινε διάσημο σε ολόκληρη την Ευρώπη και την Αμερική. Στην 85ετή
σταδιοδρομία του, ο Τούρκος συνδέθηκε με πολλές ιστορικές φυσιογνωμίες, μεταξύ
των οποίων ο Βενιαμίν Φραγκλίνος, η Μεγάλη Αικατερίνη, ο Ναπολέων Βοναπάρτης,
ο Έντγκαρ Άλαν Πόου.

Για έναν σύγχρονό μας είναι φανερό ότι η μηχανή του Κέμπελεν ήταν μια απάτη.
Αλλά στον 18ο αιώνα είχαν κατασκευαστεί αυτόματα εξαιρετικής επινοητικότητας
και οι μηχανικές συσκευές έμοιαζε να προσφέρουν απεριόριστες τεχνολογικές
δυνατότητες. Δεν θεωρούνταν απίθανο η μηχανή του Κέμπελεν να μπορεί πραγματικά
να παίζει σκάκι.

Η πρώτη εμφάνιση του μηχανικού Τούρκου έγινε το 1770, μπροστά σε ένα
επιλεγμένο κοινό με επικεφαλής την αυτοκράτειρα. Το αυτόματο αποτελείτο από
ένα ξύλινο έπιπλο, πίσω από το οποίο καθόταν ένας άνδρας από ξύλο σε φυσικό
μέγεθος, ντυμένος σαν Ανατολίτης μάγος ­ το τουρκικό στυλ, με την κομψότητα
και τον εξωτισμό του, ήταν τότε πολύ της μόδας στη Βιέννη. Απευθυνόμενος στο
κοινό, ο Κέμπελεν ανακοίνωσε πως κατασκεύασε μια μηχανή παρόμοια με την οποία
δεν είχαν δει ποτέ. Ξεκλείδωσε την αριστερή πόρτα στο εμπρός μέρος του επίπλου
και αποκάλυψε έναν περίπλοκο μηχανισμό με τροχούς, γρανάζια, μοχλούς και
μηχανισμούς κουρδίσματος. Πήγε στο πίσω μέρος του επίπλου και άνοιξε μιαν άλλη
πόρτα πίσω από τον μηχανισμό.

Επέστρεψε μπροστά και άνοιξε ένα μακρύ συρτάρι αποκαλύπτοντας πιόνια, από
κόκκινο και λευκό φίλντισι, τα οποία τοποθέτησε πάνω στο έπιπλο. Άνοιξε έπειτα
τις δύο πόρτες που απέμεναν μπροστά και αποκάλυψε το κεντρικό τμήμα του
επίπλου, το οποίο περιείχε ένα κόκκινο μαξιλάρι, μια ξύλινη κασετίνα και μια
σανίδα με χρυσά γράμματα. Ο Κέμπελεν τοποθέτησε τα αντικείμενα αυτά σ’ ένα
τραπέζι και άφησε τις πόρτες ανοικτές για να μπορέσει το κοινό να εξετάσει το
τμήμα αυτό.

Ο Κέμπελεν στη συνέχεια έκλεισε όλες τις πόρτες και το συρτάρι. Τοποθέτησε το
μαξιλάρι κάτω από τον αριστερό αγκώνα του Τούρκου, αφαίρεσε την πίπα από το
αριστερό χέρι του και τοποθέτησε τα πιόνια στη σκακιέρα. Ανακοίνωσε πως το
αυτόματο ήταν έτοιμο να παίξει σκάκι με οποιονδήποτε αντίπαλο και βρήκε έναν
εθελοντή από το κοινό, τον Κόμη Κόμπεντσλ. Στη συνέχεια έβαλε ένα μεγάλο
κλειδί σ’ ένα άνοιγμα του επίπλου και κούρδισε θορυβωδώς τον μηχανισμό.

Μόλις ο Κέμπελεν έπαψε να γυρίζει το κλειδί, επικράτησε σιωπή. Έπειτα,
ακούστηκε ο ήχος γραναζιών. Η ξύλινη φιγούρα, γύρισε σιγά-σιγά το κεφάλι της
από τη μια πλευρά στην άλλη, σαν να επιθεωρούσε τη σκακιέρα. Και το κοινό είδε
εντυπωσιασμένο τον μηχανικό Τούρκο να παίρνει ζωή, τεντώνοντας το αριστερό του
χέρι και μετακινώντας μ’ αυτό ένα από τα πιόνια. Το παιγνίδι είχε αρχίσει.
Ύστερα από κάθε κίνηση, το αυτόματο ακουμπούσε το χέρι του στο μαξιλάρι και
τότε σταματούσε ο ήχος των γραναζιών. Σαν να μην ήταν αρκετά εντυπωσιακό το
θέαμα μιας μηχανής να παίζει σκάκι, ο Τούρκος αποδείχθηκε και εξαιρετικός
παίκτης.

Ο Κόμης Κόμπεντσλ σύντομα ηττήθηκε και το αυτόματο αποδείχθηκε στη συνέχεια
ικανό να νικάει τους περισσότερους αντιπάλους του μέσα σε μισή ώρα.

Ο Τούρκος καταστράφηκε τελικά από φωτιά το 1854. Αλλά το μυστήριο της
λειτουργίας του διήρκεσε άλλα 135 χρόνια. Τελικά, το 1989, ένας μηχανικός, ο
Τζον Γκόγκαν, κατασκεύασε ένα αντίγραφο που λειτουργούσε. Βασιζόταν σε έναν
άνθρωπο κρυμμένο μέσα στο έπιπλο, ο οποίος χρησιμοποιούσε μαγνητικά πιόνια και
μοχλούς για να μετακινεί τα χέρια του Τούρκου».