Ο πόλεμος των παπαγάλων

Στενές επαφές. Ο Ρολάν Μέσερ με έναν από τους 18 Spix Macaw σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στη Βόρεια Ελβετία

Το πουλί είναι μικρότερο του ενός έτους. Μπορεί να πετάξει, όχι όμως καλά. Στο
διπλανό κλουβί οι γείτονές του φτερουγίζουν γύρω από το γυμνό κεφάλι ενός
άνδρα. Το νεαρό πουλί απομακρύνεται από τη δοκό του και ορμάει προς το μέρος
τους χτυπώντας στο δικτυωτό πλέγμα του δικού του κλουβιού. Προς στιγμήν πέφτει
αναίσθητο. Το χιόνι συνεχίζει να πέφτει στην παραπλήσια παγωμένη λίμνη, ενώ
δύο μαύροι κύκνοι ψάχνουν στον πάγο. Το κρύο είναι πολύ τσουχτερό. Θα μπορούσε
να είναι έργο του Μπρύγκελ. Στην πραγματικότητα δεν είναι τίποτα άλλο από μια
φευγαλέα καθημερινή σκηνή σε ένα μεγάλο ιδιωτικό κλουβί στη βόρεια Ελβετία με
18 σπάνιους παπαγάλους της οικογένειας Spix Macaw (ή Cyanopsitta spixii) –
ίσως τα σπανιότερα πουλιά στον πλανήτη.

Ο Spix Macaw δεν είναι μεγάλος, δεν διακρίνεται από ιριδίζοντες χρωματισμούς
ούτε και για τις φωνητικές του ιδιότητες, όμως κινδυνεύει με αφανισμό, πολύ
περισσότερο από τα γιγάντια πάντα. Ο παπαγάλος με το ωχρό γκρι στο κεφάλι και
το μπλε πετρόλ στο σώμα δεν απαντά στην άγρια φύση εδώ και 15 μήνες. Απ’ όσα
γνωρίζουμε σήμερα, ζει σε συνθήκες αιχμαλωσίας και το κοινό μπορεί να τον
θαυμάζει μόνο σε ένα ζωολογικό κήπο, στο Σάο Πάολο. Οι υπόλοιποι από τους
περίπου 60 επιζήσαντες παπαγάλους ζουν στην εμπορική φάρμα πτηνών του
βιομήχανου κατασκευών Αντόνιο ντε Ντιος στις Φιλιππίνες, στο παλάτι ενός σεΐχη
του Κατάρ και στον μεγάλο κήπο του Ρολάν Μέσερ, σε ένα αγρόκτημα βόρεια του
Φράιμπουργκ, 3.000 μίλια μακριά από τον φυσικό χώρο του Spix Macaw, τη
βορειοανατολική Βραζιλία.

Ο Μέσερ ασχολήθηκε με τα εξωτικά πουλιά, όπως λέει, από χόμπι. Ο Ντε Ντιος,
επίσης αποκαλεί τη δική του «βιομηχανία» χόμπι – υπερτροφικό μάλιστα. Είναι ο
μεγαλύτερος εκτροφέας πουλιών συντροφιάς στον κόσμο. Έτσι όπως έχουν τα
πράγματα σήμερα, η διάσωση ενός είδους της πτερωτής πανίδας πιθανότατα
εξαρτάται από αυτούς τους ανθρώπους.

Ωστόσο, το γεγονός ότι κάποια από τα μοναδικά είδη του ζωικού βασιλείου
βρίσκονται απολύτως νόμιμα στα χέρια ιδιωτών που δεν διαθέτουν κατάλληλα
πιστοποιητικά έχει εξοργίσει πολλά μέλη της διεθνούς κοινότητας προστασίας των
ειδών, τα οποία κάνουν έκκληση να αφήσουν τη διάσωση τών υπό εξαφάνιση πτηνών
στους ειδικούς. Η εμμονή των εκτροφέων στα δικαιώματα κατοχής των πουλιών
συνέβαλε στην κατάρρευση της διεθνούς προσπάθειας για την επανένταξή τους στην
άγρια φύση. Όσο πιο σπάνιο είναι το επαπειλούμενο με εξαφάνιση πτηνό τόσο πιο
έντονο και περίπλοκο είναι το δράμα που εκτυλίσσεται για τη διάσωσή του.
Αμερικανοί ειδικοί υπολογίζουν τον τζίρο του παράνομου εμπορίου σπάνιων ή
απειλούμενων με αφανισμό ειδών σε 10-20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, και
τον κατατάσσουν τρίτο κατά σειρά σε κέρδη μετά το λαθρεμπόριο ναρκωτικών και
όπλων. Είναι η αγαπημένη δευτερεύουσα δραστηριότητα για τους Νοτιοαμερικανούς
λαθρέμπορους κοκαΐνης. Τα… πορώδη σύνορα της Βραζιλίας συμβάλλουν σε αυτό το
λαθρεμπόριο και οι εν αναμονή αγοραστές κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες
ανταποκρίνονται δεόντως.

Spix Macaw. Οι παπαγάλοι του είδους αυτού δεν απαντούν στην άγρια φύση

Κατά τη διαδικασία της αποστολής τους, τα πουλιά αναισθητοποιούνται και
τοποθετούνται σε σωλήνες πόστερ ή σε ελαστικά ρούχα που φορούν οι μεταφορείς
τους. Η τιμή υπακούει στους απλούς κανόνες της αγοράς: όσο πιο σπάνιο τόσο πιο
ακριβό. Ο Spix Macaw είναι το σπανιότερο των σπανίων γιατί το φυσικό του
περιβάλλον συρρικνώνεται από την τελευταία Εποχή των Παγετώνων και λόγω της
εντεινόμενης απειλής του από τον άνθρωπο επί πέντε αιώνες – αρχικά από
αποίκους, στη συνέχεια από λαθροθήρες παγιδευτές. Το πουλί ήταν ήδη σπάνιο και
ακριβό για τους «συλλέκτες» του 18ου αιώνα.

Οι βιολόγοι που μάχονται για την προστασία των επαπειλούμενων ειδών γνωρίζουν
από την εμπειρία τους σε άλλα είδη, όπως του κόνδορα της Καλιφόρνιας, ότι το
ένστικτο αυτοσυντήρησης των ειδών αυτών μπορεί να αναβιώσει. Από αυτή τη γνώση
προέκυψε και η συγκρατημένη αισιοδοξία στη διεθνή συνάντηση το 1999 στο
Χιούστον για την τύχη του συγκεκριμένου παπαγάλου. Και εκεί πήγαν όλοι:
εκτροφείς, βιολόγοι, ο Κέσλινγκ και ένας εκπρόσωπος του Ζωολογικού Κήπου του
Χιούστον, η Νατάσα Σισάκιν, που σχεδόν όλη την περασμένη δεκαετία κατέγραφε
κάθε γνωστή γέννηση, θάνατο ή ζευγάρωμα. Στη διάσκεψη συμφώνησαν όλες οι
μεταφορές του σπάνιου παπαγάλου μεταξύ εκτροφέων ή ζωολογικών κήπων να
εγκρίνονται από μια επιτροπή, την CPRAA, την οποία θα ίδρυε η κυβέρνηση της
Βραζιλίας. Ωστόσο η Σισάκιν λίγους μήνες αργότερα επέτρεψε – ενθάρρυνε κατ’
άλλους – τη νόμιμη μεταφορά τεσσάρων πουλιών από το κέντρο του Ντιος στις
Φιλιππίνες στον σεΐχη Σαούντ Μπιν Μοχάμεντ Μπιν Αλ-Θάνι, μέλος της δυναστικής
οικογένειας του Κατάρ.

Οι συνέπειες αυτής της χαλαρής στάσης ήταν ραγδαίες. Η νέα σύνοδος της CPRAA
ματαιώθηκε και η επόμενη κατέληξε σε διαξιφισμούς. Ο Κέσλινγκ έστρεψε τα βέλη
του εναντίον της Σισάκιν γιατί υποστήριξε εκτροφείς πουλιών εκτός επιτροπής,
ενώ η ίδια ισχυρίστηκε ότι το περιβάλλον που δημιούργησε ο σεΐχης για τα
πουλιά είναι άψογο… Η εικόνα όμως του Άραβα δισεκατομμυριούχου, ο οποίος
φαίνεται ότι διακατέχεται από εμμονή κατοχής των σπανιότερων ειδών, κάθε άλλο
παρά την βοήθησε.

Η μοναδική ελπίδα

Το 1989, όταν το Συνέδριο για το Διεθνές Εμπόριο των Ειδών που Απειλούνται με
Εξαφάνιση (Cites) ασχολήθηκε στη Λωζάννη με το θέμα των πλέον απειλούμενων
ειδών της Νότιας Αμερικής, ελάχιστα αμφισβητήθηκαν για την περίπτωση του Spix
Macaw. Στην άγρια φύση τουλάχιστον, φαίνεται πως είχε εξαφανιστεί. Και μόνη
ελπίδα, η αναπαραγωγή μέσω των εκπροσώπων σε αιχμαλωσία. Στη συνάντηση
παραβρέθηκε ο Ντε Ντιός, που είχε και τα περισσότερα. Όπως και ο Γερμανός
εκατομμυριούχος Βόλφγκανγκ Κέσλινγκ, που λατρεύει τους παπαγάλους και
αρέσκεται να τους παρουσιάζει στους Ευρωπαίους τουρίστες. «Αποφασίσαμε να
βοηθήσουμε στη διάσωση του Spix Macaw», φέρονται να είπαν στη Λωζάννη.

«Αυτά τα πουλιά είναι η ζωή μου»

Ο Κέσλινγκ είναι ένας εκατομμυριούχος που εκθέτει τα πουλιά. Ο Ντε Ντιός –
κάτοχος 27 εκπροσώπων του είδους, περίπου του μισού πληθυσμού – είναι ένας
εκατομμυριούχος που τα εκτρέφει. Στα 13 χρόνια που ακολούθησαν τη συνάντηση
της Λωζάννης, ο Κέσλινγκ διάλεξε, όπως λέει, τον δύσκολο δρόμο, παραδίδοντας
την κυριότητα των δικών του πουλιών – τρία στον αριθμό – στη Βραζιλία. Ο Μέσερ
έχει 18. Οι ίδιοι οι αριθμοί αποκαλύπτουν μια πραγματικότητα που μερικοί δεν
αντέχουν ν’ ακούν. Αν αυτό το πουλί είναι να σωθεί, αυτό θα συμβεί χάρη σε
εκείνους που το θεωρούν ιδιοκτησία τους. Όταν βρίσκεται ανάμεσά τους, ο Μέσερ
φέρεται σκληρά και τρυφερά μαζί, τη μια στιγμή προσπαθεί να τα φιλήσει, την
άλλη τα αρπάζει να τα επιστρέψει στις ζεστές φωλιές τους. «Αυτό το πουλί είναι
η ζωή μου», λέει σε σπασμένα αγγλικά. Λίγο αργότερα αποκαλύπτει ξεκάθαρα τη
θέση του. «Μπορώ να κάνω ό,τι θέλω με αυτά τα πουλιά. Θα μπορούσα να τα
πουλήσω μέσα σε ένα μήνα…».

Αν το έκανε, θα «έπιαναν» τουλάχιστον 50.000 στερλίνες το καθένα, αποδίδοντάς
του σημαντικό κέρδος, αφού ισχυρίζεται ότι απέκτησε τα πρώτα του 15 αντί
70.000 συνολικά. Ορκίζεται όμως ότι ποτέ δεν θα το έκανε. Κάποιοι άλλοι πάντως
είναι προβληματισμένοι. Το φάντασμα του τελευταίου Spix Macaw ζει σε έναν
κόσμο παθιασμένων ανθρώπων, με τεράστια γνώση – πολλοί από αυτούς – και
ανεξάντλητους πόρους – οι άλλοι. Σε τίποτα όμως δεν μπορούν να συμφωνήσουν
πέραν του ότι, αν συμφωνήσουν σε περισσότερα, αυτό το είδος θα μπορούσε να σωθεί.