Ρaul Samuelson Νέες αχτίδες φωτός στον οικονομικό ορίζοντα

Ο Paul Samuelson είναι καθηγητής Οικονομίας στο Ινστιτούτο Τεχνολογίας της Μασαχουσέτης (ΜΙΤ) και κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών

Η αμερικανική οικονομία, κατ’ επέκταση και η παγκόσμια οικονομία, θα αποφύγει,
κατά πάσα πιθανότητα, την ύφεση, λόγω κυρίως των κινήσεων των κεντρικών
τραπεζών.

Γι’ αυτούς που δεν έχασαν τη ζωή τους ή δεν ηττήθηκαν, η ιστορία ενός πολέμου
μπορεί να είναι ενδιαφέρουσα. Το μοντέρνο οικονομικό σκηνικό μοιάζει με την
εξέλιξη ενός πολέμου. Πολλά συμβαίνουν, αλλά το τι θα συμβεί αύριο ή στην
επόμενη μάχη δεν μπορεί να προβλεφθεί από κανέναν. Υπάρχει ένα μεγάλο ερώτημα:
Η αμερικανική οικονομία θα αποφύγει την ύφεση; Αν το αμερικανικό Ακαθάριστο
Εγχώριο Προϊόν συρρικνωθεί, θα αποτελέσει αρνητική είδηση για περίπου 160
εκατομμύρια Αμερικανούς ­ και για άλλα έξι δισεκατομμύρια ανθρώπους σε
ολόκληρο τον κόσμο. Η εξασθένηση της αμερικανικής οικονομίας θα λειτουργήσει
αρνητικά για την Ιαπωνία, την Κίνα, την Κορέα και τις άλλες ασιατικές
οικονομίες. Παράλληλα, η συνέχιση της ανάκαμψης της ευρωπαϊκής οικονομίας θα
κινδυνεύσει να διακοπεί. Το Μεξικό και οι άλλες οικονομίες της Λατινικής
Αμερικής έχουν ήδη αισθανθεί τις συνέπειες από την επιβράδυνση των ρυθμών
ανάπτυξης της αμερικανικής οικονομίας.

Ανάκαμψη

Η Γουώλ Στρητ έχει ανακάμψει μερικώς από την έκρηξη της «φούσκας» των
τεχνολογικών μετοχών, τον Μάρτιο του 2000. Έως τώρα, οι Αμερικανοί
εξακολουθούν να ξοδεύουν αγοράζοντας αγαθά, όπως αυτοκίνητα και κατοικίες. Η
καταναλωτική εμπιστοσύνη βρίσκεται τώρα οριακά υψηλότερα σε σχέση με το
επίπεδο που βρισκόταν πριν από δύο μήνες, όταν οι πιθανότητες ύφεσης της
οικονομίας ήταν υψηλότερες, 55% για ύφεση και 45% για την αποφυγή της. Τώρα,
οι πιθανότητες εκδήλωσης της ύφεσης έχουν περιοριστεί στο 45%.

Ωστόσο, οι προοπτικές κερδοφορίας των επιχειρήσεων εξακολουθούν να είναι πολύ
άσχημες. Οι πλεονάζουσες επενδύσεις που πραγματοποίησαν οι επιχειρήσεις
πλήττουν τα αποτελέσματά τους. Γι’ αυτόν το λόγο και οι μελλοντικές επενδύσεις
των επιχειρήσεων θα είναι μειωμένες. Ωστόσο, ο πανικός και οι χρεοκοπίες δεν
έχουν πάρει διαστάσεις επιδημίας, όπως είχε γίνει κατά τη διάρκεια της μεγάλης
οικονομικής κρίσης του μεσοπολέμου, την περίοδο 1929-1931.

Ποιος είναι λόγος; Το μεγαλύτερο μέρος αυτής της επιτυχίας δεν μπορεί να
αποδοθεί στον Λευκό Οίκο ή στο Κογκρέσο. Οι νέες πολιτικές ομάδες που
αναλαμβάνουν την εξουσία, συνήθως τους πρώτους μήνες της διακυβέρνησης
στερούνται της συνοχής για την άσκηση αποτελεσματικής οικονομικής πολιτικής.
Έτσι, το μεγαλύτερο μέρος της επιτυχίας πρέπει να αποδοθεί στην Ομοσπονδιακή
Τράπεζα των Ηνωμένων Πολιτειών και στις άλλες κεντρικές τράπεζες.

Η μείωση των βραχυπρόθεσμων επιτοκίων ­ από την κεντρική αμερικανική τράπεζα,
την Τράπεζα της Αγγλίας, ακόμη και την ευρωπαϊκή και ιαπωνική κεντρική τράπεζα
­ ήταν η κατάλληλη συνταγή για την αποφυγή της ύφεσης.

Ακόμη και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, που αρνιόταν πεισματικά να προχωρήσει
σε μειώσεις του κόστους δανεισμού, αποφάσισε, στις αρχές του περασμένου Μαΐου,
να περικόψει τα επιτόκιά της, βλέποντας ότι οι ρυθμοί ανάπτυξης της οικονομίας
της ευρωζώνης επιβραδύνονταν επικίνδυνα. Ο βασικός λόγος για την απροθυμία του
κεντρικού πιστωτικού ιδρύματος της ευρωζώνης να μειώσει τα επιτόκια είναι η
άνοδος του πληθωρισμού.

Οι εξελίξεις

Οι εξελίξεις διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή. Η ταχεία ανάπτυξη της
ιρλανδικής οικονομίας έρχεται σε αντίθεση με την κατάσταση της οικονομίας της
Αργεντινής, η οποία τα τελευταία τρία χρόνια πασχίζει να ξεφύγει από την ύφεση
και τη στασιμότητα. Η κάποτε ακαταμάχητη ιαπωνική οικονομία εξακολουθεί να
βρίσκεται αντιμέτωπη με τον αποπληθωρισμό και αναζητεί τον μεσσία της σε έναν
νέο και δημοφιλή ηγέτη, ο οποίος, ενώ είναι πολύ ικανός σε υποσχέσεις για
αλλαγές, δεν είναι τόσο ικανός στη σύνταξη προγραμμάτων για την ανάκαμψη της
οικονομίας.

Συνέλεξα όλες τις πρόσφατες μακροοικονομικές προβλέψεις. Όλες «μιλούν» για
ισχυρότερους ρυθμούς ανάπτυξης το 2001 στην Ευρώπη σε σχέση με την Αμερική.

Για το 2002, προβλέπεται ότι και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού οι ρυθμοί
ανάπτυξης θα φθάσουν το 3%.

Σε γενικές γραμμές, αυτές οι προβλέψεις γίνονται με την προϋπόθεση ότι δεν θα
κάνει άλματα ο πληθωρισμός. Όσο ο συνδυασμός υψηλού πληθωρισμού και χαμηλών
ρυθμών ανάπτυξης (στασιμοπληθωρισμός) δεν εμφανίζεται, ο έλεγχος παραμένει
στις κεντρικές τράπεζες. Αντίθετα, η επιτάχυνση του πληθωρισμού τους επόμενους
12 μήνες, για οποιονδήποτε λόγο, θα κάνει τις οικονομικές προβλέψεις λιγότερο
αξιόπιστες.

Το δεύτερο ερώτημα

Το άλλο μεγάλο ερώτημα είναι το εξής: Πώς πρέπει να ερμηνεύσουμε την περίοδο
1996-2000, τη «νέα οικονομία», η οποία συνοδεύτηκε από υψηλούς ρυθμούς αύξησης
της παραγωγικότητας; Η αύξηση αυτή ήταν κρίσιμη για τη δημιουργία του
οικονομικού θαύματος Κλίντον. Η αμερικανική οικονομία αύξησε εκείνη την
περίοδο την ευημερία, όχι μόνο των Αμερικανών, αλλά και πολλών άλλων λαών.

Η αύξηση αυτή προκάλεσε και κάτι άλλο. Την κερδοσκοπική τεχνολογική «φούσκα»
της περιόδου 1995-2000, αλλά και την «πτωτική» χρηματιστηριακή αγορά της
περιόδου Μαρτίου 2000 – Μαρτίου 2001.

Όταν, τον Οκτώβριο του 2000, μειώθηκε η βιομηχανική παραγωγή ­ μειώνοντας
παράλληλα σε μηδενικό επίπεδο τους ρυθμούς ανάπτυξης της οικονομίας ­ ήταν
αναπόφευκτο να μειωθεί και η παραγωγικότητα της οικονομίας. Μήπως αυτό
σημαίνει ότι ήταν «επιστημονική φαντασία» η αύξηση της παραγωγικότητας λόγω
της εισβολής της πληροφορικής στην παραγωγή; Ή μήπως ήταν μια πραγματικότητα,
η οποία όμως δεν μπορούσε να συνεχισθεί; Είναι, ωστόσο, πολύ πρόωρο να πούμε
με βεβαιότητα ότι η μέση ετήσια αύξηση της παραγωγικότητας θα επιστρέψει στα
επίπεδα της περιόδου 1970-1995, στο 1%.

Όταν οι βιομηχανικές παραγγελίες μειώνονται, οι επιχειρήσεις αρχικά διατηρούν
τον ίδιο αριθμό εργαζομένων. Παράλληλα, όμως, το παραγόμενο προϊόν τους
μειώνεται στο επίπεδο του ζητούμενου προϊόντος.

Αυτή η φυσιολογική βραχυπρόθεσμη μείωση της παραγωγικότητας μπορεί κάλλιστα να
ανατραπεί αν ανακάμψει η ζήτηση ή μειωθεί το πλεονάζον προσωπικό των
επιχειρήσεων.

Η αλήθεια, μάλλον, βρίσκεται κάπου στο μέσον. Το μέλλον μπορεί να αποκαλύψει
ότι η επιτάχυνση της παραγωγικότητας λόγω των τεχνολογικών καινοτομιών δεν
ήταν βιώσιμη. Παράλληλα, καθώς πολλοί ερευνητές απολύθηκαν μετά την έκρηξη της
τεχνολογικής «φούσκας», είναι λογικό να υπάρξει κάμψη της παραγωγικότητας.

Πιστεύω ότι οι προοπτικές της παραγωγικότητας είναι πολύ καλύτερες για τις
ασιατικές και ευρωπαϊκές οικονομίες.

Οι εκπληκτικές νέες εφευρέσεις που αυξάνουν την ταχύτητα και βελτιώνουν τη
χρήση των ηλεκτρονικών υπολογιστών είναι σίγουρο ότι θα εξαπλωθούν και σε άλλα
μέρη του κόσμου. Διαβάζω το σημαντικό μάθημα της οικονομικής ιστορίας: η
επιστημονική ανάπτυξη εξαπλώνεται σταδιακά παντού. Αρχικά βελτιώνει το επίπεδο
ζωής του εύπορου και στη συνέχεια βελτιώνει το επίπεδο ζωής και του λιγότερο
εύπορου.

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης