«Καμπανάκι» για την εκδίκαση των κακουργημάτων

Η δομή και η διοίκηση της Δικαιοσύνης εμφανίζονται, εν πρώτοις, ως
εσωτερική της υπόθεση. Ωστόσο, η συγκρότηση των οργάνων διοίκησης καθώς και ο
τρόπος επιλογής των προσώπων που ηγούνται του οικοδομήματος της Δικαιοσύνης,
ενισχύουν και εξασφαλίζουν την ουσιαστική ανεξαρτησία του δικαστή.

Για τον λόγο αυτό η εσωτερική λειτουργία της Δικαιοσύνης αποτελεί σοβαρό
αντικείμενο συζητήσεως στο πλαίσιο της αναθεωρήσεως του Συντάγματος, ενώ τις
τελευταίες δεκαετίες αποτέλεσε πεδίο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ πολιτικών
και δικαστών.

Με τις προτεινόμενες από τη Βουλή αλλαγές στις ισχύουσες συνταγματικές
διατάξεις δεν υιοθετούνται οι απόψεις των ίδιων των δικαστών, ωστόσο κρίνονται
θετικές από τον κλάδο.

Η επιλογή της ηγεσίας της Δικαιοσύνης από το Υπουργικό Συμβούλιο, η καθιέρωση
4ετούς θητείας του προέδρου των ανωτάτων δικαστηρίων, του εισαγγελέα του
Αρείου Πάγου, των Γενικών Επιτρόπων του Ελεγκτικού Συνεδρίου και των
Διοικητικών Δικαστηρίων, η συγκρότηση των Ανωτάτων Δικαστικών Συμβουλίων, η
απαγόρευση σε δικαστές να ασκούν διοικητικά καθήκοντα είναι ζητήματα που
αγγίζει η επικείμενη αναθεώρηση, και τα οποία συζητήσαμε με τους αντιπροέδρους
του Αρείου Πάγου κ. Γεώργιο Βελλή, του Συμβουλίου της Επικρατείας κ. Γεώργιο
Σταυρόπουλο και τον πρόεδρο της Ένωσης Εισαγγελέων κ. Βασ. Μαρκή.

Η επιλογή των προέδρων των ανωτάτων δικαστηρίων θα γίνεται από το Υπουργικό
Συμβούλιο με αιτιολογημένη απόφαση. Του εισαγγελέα του Αρείου Πάγου από τους
αντεισαγγελείς του ίδιου δικαστηρίου. Κόβεται ο ομφάλιος λώρος της δικαστικής
με την εκτελεστική εξουσία;

«Δεν θα κοπεί τελείως. Όμως είναι μία ουσιώδης πρόοδος», παρατηρεί ο κ.
Βελλής. «Εάν θέλαμε να μην υπάρχει ομφάλιος λώρος μεταξύ των εξουσιών, θα
έπρεπε να υιοθετηθεί η πρόταση που έκανε επικουρικώς η Εταιρεία Δικαστικών
Μελετών. Σύμφωνα με αυτήν θα μπορούσε να ανατεθεί στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας
­ ως οιονεί προνομία ­ να κάνει την επιλογή της ηγεσίας βάσει ορισμένων
κριτηρίων και ορισμένης διαδικασίας χωρίς προσυπογραφή από υπουργούς. Ο
Πρόεδρος δεν είναι κομματικός. Άρα η επιλογή της δικαστικής “ηγεσίας” από
αυτόν χάνει τον κομματικό της χαρακτήρα. Το Υπουργικό Συμβούλιο, κακά τα
ψέματα, είναι το κόμμα, το κυβερνών κόμμα. Η εντολή που έχει είναι να ασκήσει
καθήκοντα κυβερνητικά, δηλαδή της εκτελεστικής και νομοθετικής εξουσίας για
τέσσερα χρόνια. Ο δικαστής αντλεί τη νομιμοποίησή του απ’ ευθείας από το
Σύνταγμα. Πρέπει να είναι τελείως αποδεσμευμένος από την κομματική συγκυρία. Ο
Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι υπερκομματικός και, το κυριότερο, είναι ο
αρχηγός του κράτους, δηλαδή ο επικεφαλής όλων των συντεταγμένων εξουσιών».

Ο κ. Σταυρόπουλος, διατυπώνοντας τις δικές του απόψεις, υπογραμμίζει τα θετικά
στοιχεία του ισχύοντος συστήματος επιλογής των προσώπων που ηγούνται των
ανωτάτων δικαστηρίων και παρατηρεί: «Η δικαστική ανεξαρτησία στην ισχύουσα
συνταγματική τάξη είναι θεσμικά υποδειγματική. Για όλα, σχεδόν, τα θέματα της
κατάστασης του δικαστικού λειτουργού (προαγωγές, μεταθέσεις κ.λπ.) αποφασίζουν
ειδικά όργανα που συγκροτούνται αποκλειστικά από δικαστές και μάλιστα
ανώτατους, οι οποίοι ορίζονται με κλήρωση χωρίς καμία ανάμειξη της εκάστοτε
κυβέρνησης. Μέσα σ’ αυτό το συνταγματικό πλαίσιο οι δικαστές έχουν αναπτύξει
στην Ελλάδα υψηλό φρόνημα ανεξαρτησίας και διακρίνονται με ελάχιστες
εξαιρέσεις για το υψηλό ήθος τους και τη μεγάλη τους εργατικότητα, εργαζόμενοι
υπό αντίξοοες συχνά συνθήκες εργασίας. Η δικαστική όμως λειτουργία δεν είναι
αυτόνομη. Αποτελεί μία από τις τρεις λειτουργίες της Ελληνικής Δημοκρατίας.
Έχει και οφείλει να έχει ενεργή δημοκρατική νομιμοποίηση. Κάθε, άλλωστε,
εξουσία και άρα και η δικαστική λειτουργία έχει τον κίνδυνο να οδηγηθεί σε
καταχρήσεις κατά την άσκηση του έργου της. Ο ορισμός του Μοντεσκιέ, ότι “η
εξουσία πρέπει να συγκρατεί την εξουσία”, ισχύει και για τη Δικαιοσύνη. Η
διασταύρωση έτσι των λειτουργιών επιτρέπει την άσκηση κατά το Σύνταγμα της
αρμοδιότητας επιλογής των προεδρείων κ.λπ., των ανωτάτων δικαστηρίων από ένα
θεσμικό όργανο κατά το Σύνταγμα που είναι το Υπουργικό Συμβούλιο, με ενεργή
δημοκρατική νομιμοποίηση αφού έχει την εμπιστοσύνη της Βουλής, δηλαδή του
λαού».

Ο κ. Σταυρόπουλος θεωρεί σημαντικό στοιχείο για την εξισορρόπηση των εξουσιών
τη δυνατότητα τού κάθε δικαστή «να παραμερίσει, να αγνοήσει τους νόμους που
προέρχονται από τη Βουλή όταν τους κρίνει αντισυνταγματικούς». Και προσθέτει
πως η κριτική στο ισχύον σύστημα «αναφερόταν σε συγκεκριμένα πρόσωπα που
επελέγησαν από το Υπουργικό Συμβούλιο και όχι στο σύστημα επιλογής».

Αντίλογος εκφράστηκε από τον κ. Βελλή, ο οποίος σημείωσε: «Η κριτική
επικεντρώθηκε σε πρόσωπα, ακριβώς διότι τα πρόσωπα αυτά προκειμένου να
επιτύχουν την επιλογή τους ή να αποπληρώσουν χρέος ευγνωμοσύνης για την
επιλογή τους, προσδέθηκαν ή έδωσαν την εντύπωση ότι προσδένονται στο άρμα της
εκτελεστικής εξουσίας, της κυβερνήσεως που τους επέλεξε, προκαλώντας τη
δυσπιστία, καλώς ή κακώς, της άλλης πλευράς, της άλλης παρατάξεως, ή, μάλλον,
των άλλων παρατάξεων, που μπορεί να εκπροσωπούν και την πλειοψηφία του
ελληνικού λαού».

Τέλος, ο κ. Βελλής, τονίζοντας πως οι δικαστές δεν είναι ανεξέλεγκτοι,
αναφέρθηκε στην εξαιρετικά σημαντική αρμοδιότητα του υπουργού Δικαιοσύνης να
τους ασκεί πειθαρχικό έλεγχο, να διαφωνεί με τις αποφάσεις των οργάνων τους.

Κατά την άποψη του κ. Μαρκή, η καθιέρωση θητείας των προέδρων των ανωτάτων
δικαστηρίων και του εισαγγελέα θεραπεύει τα περισσότερα από τα αρνητικά
ζητήματα που προέκυπταν με το ισχύον σύστημα.

Ωστόσο, ο κ. Μαρκής χαιρετίζει τη συνταγματική κατοχύρωση της επιλογής του
εισαγγελέα του Αρείου Πάγου από τον εισαγγελικό κλάδο, τη συμμμετοχή
εισαγγελέων στο Ανώτατο Δικαστικό Συμβούλιο, καθώς και τη συμμετοχή γενικότερα
δικαστικών λειτουργών, αντίστοιχου βαθμού με τους δικαστές που κρίνονται κάθε
φορά.

«Πιστεύω πως η σωστή λειτουργία του δικαστικού συμβουλίου είναι το άλφα και το
ωμέγα της σωστής λειτουργίας της Δικαιοσύνης».

Δεν θεωρεί ότι η συμμετοχή κατώτερων δικαστικών λειτουργών «είναι πανάκεια»,
εκτιμά, πάντως ότι και «οι κρινόμενοι θα έχουν την αίσθηση ότι κάποιος
άνθρωπος βρίσκεται εκεί και παρακολουθεί αυτά τα οποία λέγονται να στηρίζονται
σε στοιχεία του φακέλου και όχι σε φήμες».

Και οι δύο αντιπρόεδροι των ανωτάτων δικαστηρίων, ο κ. Βελλής και ο κ.
Σταυρόπουλος, κάνουν ένα βήμα πιο μπροστά υποστηρίζοντας ότι όλοι οι δικαστές
που θα συμμετέχουν στο ΑΔΣ, ανεξάρτητα από τον βαθμό που φέρουν, θα πρέπει να
έχουν και δικαίωμα ψήφου.

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΕΙΣ

Γιώργος Σταυρόπουλος

Πρέπει να προβλεφθεί στο Σύνταγμα ότι η επεξεργασία των κανονιστικών
διαταγμάτων γίνεται από ειδικό διοικητικό τμήμα του Συμβουλίου της
Επικρατείας. Θα εφαρμοσθούν, έτσι, ουσιαστικά και όχι τυπικά οι αποφάσεις του
Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων σχετικά με τις αρχές της δομικής
αμεροληψίας. Δεν είναι σωστό ο ίδιος σχηματισμός του ΣτΕ και να ασκεί τα
καθήκοντα του συμβούλου της κυβέρνησης και να απονέμει δικαιοσύνη για τα ίδια
θέματα.

Γιώργος Βελλής

Οι δικαστές πρέπει να είναι μακριά από θέματα διαχειρίσεως. Και γενικά από τη
διοίκηση. Ελπίζω να μην προβλεφθεί ότι μπορούν οι δικαστές να μετέχουν σε
συμβούλια ή επιτροπές πειθαρχικού ή δικαιοδοτικού χαρακτήρα. Δηλαδή, ο
συντακτικός νομοθέτης εξυπονοεί ότι μπορούν να υπάρξουν επιτροπές ή συμβούλια
δικαιοδοτικού χαρακτήρα, δηλαδή δικαστικής λειτουργίας; Είναι αδιανόητο. Η
δικαιοσύνη απονέμεται από δικαστήρια κι όχι από συμβούλια και επιτροπές.

Βασίλης Μαρκής

Είναι θετική η πρόβλεψη που απαγορεύει την άσκηση διοικητικών καθηκόντων σε
δικαστικούς λειτουργούς. Ωστόσο υπάρχει ένας προβληματισμός για τη συμμετοχή
δικαστών σε διοικητικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ενώ όλες οι χώρες θα
εκπροσωπούνται από δικαστές και εισαγγελείς, εμείς δεν θα μπορούμε να
στείλουμε τους αντίστοιχους λειτουργούς.

«Να μη φύγουν οι υποθέσεις από τα Εφετεία Κακουργημάτων»

Τις περισσότερες, ίσως, παρεμβάσεις του ο συντακτικός νομοθέτης τις επιφύλαξε
για το κεφάλαιο της Δικαιοσύνης. Για την ποινική δικαισύνη, ιδιαίτερα,
κρούεται ο κώδωνας του κινδύνου να τιναχθεί στον αέρα το μεγαλύτερο μέρος της
απονομής της και μάλιστα για αδικήματα που αφορούν κακουργήματα, όπως
ναρκωτικά, απάτες, ληστείες.

Οι ίδιοι οι δικαστές της ποινικής δικαιοσύνης με έκπληξη πληροφορήθηκαν την
προτεινόμενη ρύθμιση, σύμφωνα με την οποία όλα τα κακουργήματα θα εκδικάζονται
από τα Μεικτά Ορκωτά Δικαστήρια και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις
«κατηγορίες κακουργημάτων» θα μπορούν να εκδικασθούν από τα Εφετεία ­ σημερινά
Εφετεία Κακουργημάτων.

Κατά τον εισηγητή του ΠΑΣΟΚ, υπουργό κ. Ευάγγελο Βενιζέλο «γίνεται μία
προσπάθεια διαφύλαξης του πυρήνα της αρμοδιότητας των Μεικτών Ορκωτών
Δικαστηρίων, διότι ο ρυθμός μεταφοράς υποθέσεων επί κακουργημάτων στα Εφετεία
είναι τέτοιος που ενδέχεται να μην απομείνει τίποτα στα Μεικτά Ορκωτά
Δικαστήρια. (…) Θέλω να πιστεύω ότι είναι τραγικό για την ποιότητα της
Δικαιοσύνης να επιδιώκεται η εκδίκαση δέκα ή δεκαπέντε ποινικών υποθέσεων
κακουργηματικών σε μία δικάσιμο ενός Τριμελούς Εφετείου Κακουργημάτων».

Τι θα συμβεί, όμως, στην πράξη εάν όλες οι πράξεις που διώκονται, σε βαθμό
κακουργήματος, εκδικάζονται από τα Μεικτά Ορκωτά Δικαστήρια το περιγράφει ο
πρόεδρος της Ενώσεως Εισαγγελέων, εισαγγελέας Εφετών κ. Βασίλης Μαρκής:

«Εάν δεν υπάρξει στο νέο Σύνταγμα ρύθμιση αντίστοιχη με την παρ. 2 του άρθρου
97 του Συντ. του 1975 θα τιναχθεί στον αέρα το ποινικό μας σύστημα όσον αφορά
την εκδίκαση κακουργημάτων. Θα πω τα εξής: Αριθμητικά αυτήν τη στιγμή το 95%
των υποθέσεων των κακουργημάτων εκδικάζονται σε πρώτο βαθμό από το Τριμελές
Εφετείο Κακουργημάτων και σε δεύτερο από το 5μελές Εφετείο. Είναι δικαστήρια
που λόγω της σύνθεσης και του τρόπου που λειτουργούν και της εμπιειρίας των
δικαστών δικάζουν κατά μέσον όρο 10 με 15 υποθέσεις ανά δικάσιμο. Εάν ισχύσει
η προτεινόμενη ρύθμιση και μεταφερθεί όλη αυτή η ύλη στα Μεικτά Ορκωτά θα
πρέπει σε κάθε δικάσιμο να εκδικασθεί μία υπόθεση, διότι το συγκεκριμένο
δικαστήριο συντίθεται με ειδικό τρόπο. Ο κατηγορούμενος μετέχει στη συγκρότησή
του, καθώς μπορεί να ζητήσει ή μη την εξαίρεση των ενόρκων κατά τη διαδικασία
της κληρώσεως. Συνεπώς, αυτή η σύνθεση δεν μπορεί να δικάσει και άλλη υπόθεση.
Αυτήν τη στιγμή έχουμε φθάσει στο σημείο να προσδιορίζουμε κακουργήματα το
2004 με 10-12 και 15 υποθέσεις ανά δικάσιμο. Πού θα φθάσουμε εάν όλες αυτές οι
υποθέσεις προσδιορισθούν να εκδικασθούν μία μία από τα Μεικτά Ορκωτά
Δικαστήρια; Επίσης θα υπάρξει ένας τρομερός κίνδυνος στη μεταβατική περίοδο.
Το μεγαλύτερο ποσοστό των προσωρινά κρατουμένων κατηγορείται για
κακουργηματικές πράξεις που δικάζονται από τα Εφετεία ­ δηλαδή ναρκωτικά,
κλοπές κακουργηματικές, απάτες, ληστείες, πλαστογραφίες, υπεξαιρέσεις, ξέπλυμα
βρώμικου χρήματος. Όλοι αυτοί οι κατηγορούμενοι κρατούνται για 12 ή 14 μήνες.
Όταν θα δημοσιευθεί το νέο Σύνταγμα και δεν έχει επιληφθεί μέριμνα για το τι
θα γίνει, αυτομάτως ένα ένα δικαστήριο ­ Τριμελές Εφετείο που θα καλείται να
δικάσει τέτοια υπόθεση ­ θα κηρύσσεται αναρμόδιο. Και θα την παραπέμπει στο
Μεικτό Ορκωτό. Πριν φθάσει να ολοκληρωθεί η διαδικασία θα έχει συμπληρωθεί ο
χρόνος προσωρινής κράτησης και όλοι αυτοί οι εγκληματίες θα αφεθούν
ελεύθεροι».

Στο μέγεθος του προβλήματος που θα προκύψει αναφέρεται και ο αντιπρόεδρος του
Αρείου Πάγου κ. Γεώργιος Βελλής, ο οποίος εξέφρασε τη λύπη του και την αγωνία
του για την προτεινόμενη ρύθμιση επισημαίνοντας ότι ο συντάκτης της «ή πολύ
επιπόλαιος ήταν ή δόλιος». Και παρατηρεί: «Όλες οι υποθέσεις κακουργημάτων θα
αποσυρθούν από τα Εφετεία Κακουργημάτων ­ από αυτά εκδίδεται και η συντριπτική
πλειοψηφία των αποφάσεων ­ και θα μετακινηθούν σε δικαστήρια με πλειοψηφία
ενόρκων, προς μεγάλη αγαλίαση και ευφροσύνη φονιάδων, εμπόρων ναρκωτικών,
ληστών, απατεώνων και πάσης φύσεως κατηγορουμένων για κακουργηματικές πράξεις,
οι οποίες θα καταλήξουν είτε σε παραγραφή είτε σε αθώωση».

Πάντως, ο κ. Μαρκής δηλώνει ότι δεν πιστεύει «πως υπάρχουν τέτοια κίνητρα».
Αποδίδει τη σχετική πρόταση σε λάθος εκτίμηση και ελπίζει πως τελικώς θα
αντιμετωπισθεί το θέμα».

«Τροχοπέδη» η ύπαρξη των ενόρκων

Για τη ρύθμιση που αφορά την εκδίκαση των κακουργημάτων από τα Μεικτά Ορκωτά
Δικαστήρια ο κ. Μαρκής αναφέρει επίσης: «Από συζητήσεις μου με μέλη της
Επιτροπής αυτό που ήθελαν να περάσουν στη ρύθμιση είναι να καθιερωθεί
συνταγματικά η πλειοψηφία των ενόρκων, πράγμα με το οποίο δεν συμφωνώ. Δεν
πιστεύω ότι ο ένορκος “φέρνει τη γροθιά της κοινωνίας” στο δικαστήριο, όπως
έλεγαν πολλοί. Παλαιότερα υπήρχε ένα διαφορετικό μοντέλο δικαστή. Του ανθρώπου
που ήταν κλεισμένος σε ένα γραφείο, διάβαζε δικογραφίες και δεν τον ενδιέφερε
ή δεν του επιτρεπόταν να ασχολείται με την κοινωνία ή να μετέχει στα κοινά.
Σήμερα το μοντέλο αυτό έχει εκλείψει. Ο δικαστής είναι μέσα σε όλα. Μερικές
φορές, ίσως και περισσότερο από όσο πρέπει».

Ωστόσο αυστηρός στην κριτική του όχι μόνο για την ενίσχυση του θεσμού των
ενόρκων αλλά ακόμη και για τη διατήρησή του είναι ο αντιπρόεδρος κ. Βελλής:
«Οι ένορκοι έπρεπε να είχαν καταργηθεί. Αποτελούν τη μεγαλύτερη τροχοπέδη στην
απονομή της Δικαιοσύνης. Θεωρώ “ιστορικά παρωχημένους” τους λόγους για τους
οποίους εισήχθη ο θεσμός των ενόρκων. Οι ένορκοι καθιερώθηκαν από τη Γαλλική
Επανάσταση και μετέπειτα ως αντίβαρο προς τους δικαστές που ήταν οι εκλεκτοί
του μονάρχη. Η ιστορική αιτιολογία σήμερα δεν υφίσταται. Η πείρα όλων μας
είναι δραματικά αρνητική. Εξαγριώνονται όταν δικάζουν εγκλήματα που αφορούν τη
γενετήσια ζωή. Δεν είναι ικανοί να αμφιβάλλουν. Επηρεάζονται από την τηλεόραση
ή από άλλους παράγοντες. Αδιαφορούν. Κοιτάζουν την ώρα να τελειώσει η
διαδικασία για να πάνε στις δουλειές τους».