ΔΡΟΜΟΙ

Ο «τρίτος δρόμος»…

… έχει γίνει ντεμοντέ. Η επικείμενη αποχώρηση του προέδρου Κλίντον από τον
Λευκό Οίκο έρχεται σε ζωηρή αντίθεση με το θριαμβευτικό κλίμα που επικρατούσε
μόλις πριν από δύο χρόνια. Πού είναι εκείνες οι παλιές καλές ημέρες, όταν τα
κεντροαριστερά κόμματα έπαιρναν την εξουσία στη Βρετανία, τη Γαλλία και τη
Γερμανία, και μαζί με συμμάχους από άλλες χώρες, συστρατεύονταν στον κοινό
σκοπό; Πού είναι εκείνα τα τριτοδρομικά σεμινάρια, υπό την αιγίδα του Μπιλ
Κλίντον, που θύμιζαν σταυροφορία; Όχι πως δεν υπήρχαν διαφωνίες. Από τον
«τρίτο δρόμο», οι Γάλλοι προτιμούσαν πάντα την «προοδευτική διακυβέρνηση», για
να μη «μολυνθούν» από την αγγλοσαξονική ορολογία. Τώρα, όλοι βλέπουν τον
«τρίτο δρόμο» πιο πολύ σαν ένα σλόγκαν παρά σαν ένα πρόγραμμα. Το ομολόγησε
τις προάλλες ο ίδιος ο Κλίντον, σε ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Ουόργουικ:
«Είναι πιο πολύ ένας πολιτικός όρος παρά κάτι με πραγματική πολιτική ουσία».

Η Κεντροαριστερά…

… δεν παύει βέβαια να κυριαρχεί σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, έστω και χωρίς
Κλίντον. Και στην Αμερική, δεν έχουμε μια ξεκάθαρη νίκη της Δεξιάς. Ο Μπους
κέρδισε την «ευκαιρία», αλλά όχι τη λαϊκή εντολή. Όμως, πώς να το κάνουμε, η
Κεντροαριστερά χάνει κάτι από το «γκλάμορ» της. Και το υπαρξιακό της ερώτημα
παραμένει το ίδιο: μπορεί να επιβιώσει και να ευδοκιμήσει σε μία εποχή
ελεύθερων αγορών και παγκοσμιοποίησης; Ο Κλίντον πιστεύει πως ο «τρίτος
δρόμος» δίνει ένα ανθρώπινο πρόσωπο στην παγκόσμια οικονομία. Πρόσωπο ή
προσωπείο; Ο κοινωνιολόγος Ντάρεντορφ δεν κρύβει την ανησυχία του για τα
προβλήματα ελευθερίας. Και πολλοί ευρωσοσιαλιστές, ανάμεσά τους και ο Ζοσπέν,
που θέλουν την οικονομία της αγοράς, θα την προτιμούσαν χωρίς την κοινωνία της
αγοράς. Πόσο άραγε είναι εφικτό να κάνουν τις επιλογές τους «α λα καρτ» σε ένα
σύστημα που προσφέρει το ίδιο «μενού» σε όλους;

Η συνοχή…

… της κοινωνίας και η ανταγωνιστικότητα της οικονομίας πόσο είναι άραγε
συμβατές; Με λίγα λόγια, μπορούν κεντροαριστερά κόμματα να διαχειρίζονται με
επιτυχία καπιταλιστικές οικονομίες, χωρίς ταυτόχρονα να αφίστανται από τη
δέσμευσή τους για κοινωνική δικαιοσύνη; Πολλές κεντροαριστερές κυβερνήσεις
βρέθηκαν μπροστά στο δίλημμα: να συμβιβαστούν με τον διεθνοποιημένο
καπιταλισμό ή να εξακολουθήσουν να προσποιούνται ότι προσφέρουν εναλλακτική
λύση; Οι αντιστάσεις υπάρχουν ακόμη, όπως έδειξε η συζήτηση για το
συνταξιοδοτικό ζήτημα στη Γερμανία. Όμως, οι ομοιότητες είναι περισσότερες από
τις διαφορές: η μείωση των φόρων (και συνεπώς των πόρων για κοινωνικές
δαπάνες) πέρασε και στη Γαλλία και στη Γερμανία.

Το δίλημμα…

… είναι κοινό. Όμως, η αναζήτηση κοινών λύσεων κάνει τον «τρίτο δρόμο» ακόμη
πιο ομιχλώδη από όσο τον είδε ο Άντονι Γκίντενς, ο θεωρητικός του. Το σλόγκαν
χάνει το περιεχόμενό του. Ο θάνατος της «ιδέας» είναι γεγονός. Απλώς, ο νεκρός
παραμένει άταφος, επειδή οι στενοί «συγγενείς» αρνούνται επίμονα να καταβάλουν
τα «έξοδα» της κηδείας.