Βιολογικός πόλεμος με τα «ζιζάνια»

Ένας «άγνωστος πόλεμος» έχει ξεσπάσει τα τελευταία χρόνια πάνω από τις
καλλιεργούμενες εκτάσεις της Ελλάδας και όχι μόνο. Είναι ένας πόλεμος ενάντια
όλων εκείνων των μικροοργανισμών που απειλούν τις καλλιέργειες. Η διαφορά όμως
είναι πως για την εξόντωσή τους δεν χρησιμοποιούνται φυτοφάρμακα, αλλά
ζωντανοί οργανισμοί, βάκιλοι, βακτήρια και τριχοδέρματα, που ρίχνονται στα
φυτά για να καταπολεμήσουν τους εχθρούς τους.

Σταφύλια πασπαλισμένα με την άσπρη σκόνη του βιοκτόνου. Τα βιολογικά φυτοφάρμακα χρησιμοποιούνται σε όλα τα προϊόντα της λεγόμενης βιολογικής καλλιέργειας

Πρόκειται για ιούς, βακτήρια, μύκητες και έντομα που υπάρχουν στη φύση και τα
οποία έχουν την ιδιότητα να προσβάλλουν άλλα βακτήρια, μύκητες και έντομα, που
με τη σειρά τους προξενούν ζημιές στις καλλιέργειες. Τα τελευταία χρόνια
γεωργοί και επιστήμονες αντικαθιστούν τη χρήση φυτοφαρμάκων με αυτά τα
βιολογικά φυτοπροστατευτικά στο πλαίσιο της αειφορικής γεωργίας και της
βιολογικής γεωργίας. Το ίδιο συμβαίνει και στην Ελλάδα. Τα βιολογικά προϊόντα
είναι ραντισμένα με τέτοια σκευάσματα αντί για τα κλασικά φυτοφάρμακα.

«Τα φυτοφάρμακα, που φτιάχνονται κυρίως από το πετρέλαιο, συχνά δεν πειράζουν
μόνο τον εχθρό μιας καλλιέργειας, όπως για παράδειγμα ένα έντομο, αλλά έχουν
βλαβερές επιπτώσεις και σε άλλα έντομα που δεν είναι εχθροί ή πολύ περισσότερο
που είναι ωφέλιμα, όπως οι πασχαλίτσες», λέει ο καθηγητής Γενετικής στο
Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Αθανάσιος Τσαυτάρης και προσθέτει:
«Συγκριτικά με τα χημικά φυτοφάρμακα, τα “βιολογικά” αυτά προστατευτικά
σκευάσματα είναι λιγότερο τοξικά και επικεντρώνουν τη δράση τους μόνο στον
ζημιογόνο μύκητα ή έντομο. Επίσης η υπολειμματική τους δράση είναι μικρότερη,
είτε στο φυτό είτε στο έδαφος, και συνήθως καταστρέφονται συντομότερα χωρίς να
παραμένουν στο περιβάλλον, όπως συμβαίνει με ορισμένα φυτοφάρμακα».

Ψεκασμοί

Τα σύνεργα του ψεκασμού. Η μορφή που έχουν τα βιοεντομοκτόνα είναι είτε υγρή είτε σε σκόνη

Από το σύνολο των καλλιεργούμενων εκτάσεων της χώρας μας, ένα ποσοστό
μικρότερο του 10% ψεκάζεται σήμερα με τα λεγόμενα βιοεντομοκτόνα. Τα
σκευάσματα αυτά είναι εισαγόμενα, έχουν υψηλό κόστος και χρησιμοποιούνται
συνήθως στη βιολογική γεωργία. Το γεγονός αυτό όμως δεν περιορίζει και την
ποικιλία των καλλιεργειών στις οποίες χρησιμοποιούνται. Με βιοεντομοκτόνα
ψεκάζονται μήλα, πορτοκάλια, αχλάδια, σταφύλια, μαρούλια, ντομάτες, αγγούρια.
Το περιεχόμενο των σκευασμάτων είναι είτε σε υγρή μορφή είτε σε σκόνη.

Ένα πολύ χαρακτηριστικό παράδειγμα βιολογικού μυκητοκτόνου, είναι το σκεύασμα
Trichodex, που περιέχει τον σαπροφυτικό μύκητα Trichoderma harzianum, ο
οποίος παρασιτεί και καταστρέφει τον μύκητα Βοτρύτη. Είναι γνωστό στους
γεωργούς ότι ο Βοτρύτης ευθύνεται για το σάπισμα των φρούτων, των λαχανικών
και κυρίως των σταφυλιών.

Βάκιλοι

Βάκιλος Β.t. Χρησιμοποιείται ευρύτατα ως εντομοκτόνο για την καταπολέμηση της κάμπιας, των κολεοπτέρων εντόμων και των κουνουπιών

Επίσης ως βιοεντομοκτόνο, αρκετά συχνά, χρησιμοποιείται στη χώρα μας ο βάκιλος
Β.t. (Bacillus thuringiensis). Ο συγκεκριμένος βάκιλος έχει διάφορες
φυλές, ανάλογα με τη γονιδιακή μετάλλαξη την οποία φέρει. Έτσι λοιπόν οι
γεωργοί χρησιμοποιούν μια συγκεκριμένη φυλή αυτού του βακίλου όταν θέλουν να
καταπολεμήσουν τις κάμπιες, μια άλλη φυλή για να εξολοθρεύσουν τα κολεόπτερα
έντομα, ή μια τρίτη, που λέγεται israelensis, για να καταπολεμήσουν τα
κουνούπια.

Το βιοεντομοκτόνο που παρασκευάζεται από την τελευταία αυτή φυλή του
συγκεκριμένου βακίλου, όταν πρόκειται για καταπολέμηση κουνουπιών, ψεκάζεται
από αεροπλάνα στις κατοικημένες περιοχές και σε υγροβιοτόπους που
προστατεύονται από διεθνείς συμβάσεις και στους οποίους απαγορεύονται οι
ψεκασμοί με φυτοφάρμακα. Ο βάκιλος Β.t. έχει ένα γονίδιο που είναι υπεύθυνο
για τη σύνθεση μιας πρωτεΐνης, ενός λευκώματος δηλαδή που έχει εντομοκτόνο
δράση στο στομάχι των παραπάνω εντόμων.

Αυτό το γονίδιο άλλωστε αξιοποιήθηκε τελευταία με τη βιοτεχνολογία στο
καλαμπόκι, το βαμβάκι, τη σόγια και άλλες καλλιέργειες, προκειμένου να
βελτιωθεί η αντοχή των φυτών αυτών στις προσβολές των εντόμων και να
περιοριστούν τα εντομοκτόνα. Έτσι προέκυψαν τα γενετικά τροποποιημένα φυτά.

Δοκιμές

Στη χώρα μας, εκτός από τα βιοεντομοκτόνα που ήδη χρησιμοποιούνται στον τομέα
της βιολογικής γεωργίας, υπάρχουν και άλλα σκευάσματα τα οποία βρίσκονται στο
στάδιο της δοκιμής. Ένα από αυτά είναι το Mycotal, που περιέχει σπόρια του
μύκητα Verticillium lecanni. Ο μύκητας αυτός προσβάλλει πολλά αλευρώδη
έντομα και τους Θρίπες, οι οποίοι με τη σειρά τους προσβάλλουν πολλές
καλλιέργειες. Άλλο σκεύασμα που δοκιμάζεται είναι το Larranem. Πρόκειται στην
ουσία για έναν εντομοπαθογόνο νηματώδη σκώληκα που περιορίζει τον Οτιόρυγχο.
Αυτό επιτυγχάνεται με την απελευθέρωση από τα έντερα του νηματώδους σκώληκα
ενός βακτηρίου, του Xenorhabdus, το οποίο έχει την ιδιότητα να νεκρώνει
τον Οτιόρυγχο σε 48 ώρες.

«Πλην» των βιοεντομοκτόνων

Τα βιοεντομοκτόνα είναι λιγότερο επικίνδυνα από τα φυτοφάρμακα, όμως αυτό δεν
σημαίνει κιόλας ότι είναι απολύτως ασφαλή. Ο κ. Αθ. Τσαυτάρης λέει ότι «ως
ζωντανοί οργανανισμοί είναι δυνατόν μέσω του αέρα, του νερού ή κάποιου άλλου
τρόπου να ξεφύγουν από την περιοχή στην οποία διοχετεύθηκαν και να
διασκορπιστούν στο φυσικό περιβάλλον, επηρεάζοντας σε μεγάλες αποστάσεις τη
χλωρίδα και την πανίδα. Μάλιστα, αν κάποιος από αυτούς τους οργανισμούς
αποδειχτεί ζημιογόνος, ιδιαίτερα όταν μεταφέρεται σε άλλους τόπους, η διακοπή
και απόσυρσή του από το περιβάλλον θα είναι δυσκολότερη από τη διακοπή της
χρήσης ενός χημικού φυτοφαρμάκου».

Κατά τον καθηγητή του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου, η χρήση στη γεωργία
μικροβίων που παράγουν αντιβιοτικά ενάντια σε άλλα μικρόβια, και μάλιστα η
συνεχής επιλογή τους για να παράγουν περισσότερο αντιβιοτικό ώστε να είναι
αποτελεσματικότερα, «θα εντείνουν το πρόβλημα της αντοχής μικροβίων στα
αντιβιοτικά, που σήμερα γίνεται πλέον έντονο». «Η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών
στην Ιατρική, την εκτροφή των ζώων, των ψαριών και την καλλιέργεια των φυτών,
δημιουργεί συνεχώς ανθεκτικότερα στα αντιβιοτικά μικρόβια, αναγκάζοντας τους
γιατρούς να ανεβάζουν τις δόσεις των αντιβιοτικών και ο φαύλος κύκλος
συνεχίζεται. Υπαρκτός είναι επίσης ο κίνδυνος πρόκλησης αλλεργιών σε κάποιον
καταναλωτή από μία από τις περίπου 3.000 πρωτεΐνες του βακίλου Bt, για παράδειγμα».