Στα μυστικά του Τύπου

Μία από τις δέκα ιδιωτικές τράπεζες που χρεοκόπησαν τους τελευταίους μήνες
στην Τουρκία, η Έτιμπανκ, ανήκε στον Ντιντς Μπιλγκίν, έναν από τους δύο
βαρόνους τους τουρκικού Τύπου. Το γεγονός έφερε στην επικαιρότητα το
ιδιοκτησιακό καθεστώς του τουρκικού Τύπου και άνοιξε μια χαραμάδα στο μυστήριο
που καλύπτει τα οικονομικά πράγματα στο χώρο αυτό, ο οποίος έχει αλλάξει
ολοκληρωτικά χέρια την τελευταία δεκαπενταετία. Ανακινώντας βεβαίως και όλα τα
συνακόλουθα ερωτήματα σε σχέση με την κατάσταση της τέταρτης εξουσίας στη
Τουρκία.

Αυτή τη στιγμή, ο τουρκικός Τύπος μονοπωλείται από δύο εταιρίες, την Μέντια
Χόλντινγκ του Ντιντς Μπιλγκίν και την Ντογάν Χόλντινγκ του Αϊντίν Ντογάν. Οι
δύο τους ελέγχουν τα δύο τρίτα περίπου της κυκλοφορίας των εφημερίδων, την
πλειονότητα των περιοδικών, το σύστημα εκτύπωσης και διακίνησης και τρία από
τα μεγαλύτερα τηλεοπτικά κανάλια.

Οι μεγαλύτερες εθνικής κυκλοφορίας ημερήσιες εφημερίδες που εκδίδονται στην
Τουρκία είναι σήμερα δέκα. Τέσσερις από αυτές εκδίδονται από την Ντογάν
Χόλντινγκ (βλ. πίνακα κυκλοφορίας), η οποία βγάζει επίσης 15 περιοδικά, 2
αθλητικές εφημερίδες και ελέγχει δύο μεγάλους τηλεοπτικούς σταθμούς (Κανάλ D
και CNN Turk). Η Μέντια Χόλντινγκ εκδίδει δύο εφημερίδες, 40 περιοδικά, 1
αθλητική εφημερίδα και ελέγχει ένα μεγάλο κανάλι (ATV).

Ο Αϊντίν Ντογάν έχει και αυτός ιδιωτική τράπεζα (την Τουρκική Τράπεζα
Εξωτερικού Εμπορίου -Turk Dis Ticaret Bankasi), είναι ο κύριος μέτοχος της
Επιχείρησης Ηλεκτρισμού Κωνσταντινούπολης και εταίρος κατά 49% της κρατικής
εταιρείας διανομής πετρελαίου.

Αλλά και όλοι οι άλλοι ιδιοκτήτες εφημερίδων, εκτός της Μπερίν Ναντί της
«Τζουμχουριέτ», είναι επιχειρηματίες που έχουν από μία ή και περισσότερες
ιδιωτικές τράπεζες.

Το σημαντικό στο σημείο αυτό είναι ότι, όπως φαίνεται από τα στοιχεία που
συγκεντρώνονται στα πλαίσια των επιχειρήσεων κατά της διαφθοράς που βρίσκονται
σε εξέλιξη στην Τουρκία αυτή την ώρα, η επιβίωση των τραπεζών αυτών εξαρτάται
τις περισσότερες φορές από τις πιστώσεις που κατορθώνουν να παίρνουν από
κρατικές τράπεζες, ο έλεγχος των οποίων παραδοσιακά ανατίθεται σε υπουργούς
Προεδρίας.

Αυτή τη στιγμή για παράδειγμα ο έλεγχος είναι μοιρασμένος σε υπουργούς από τα
τρία κόμματα του κυβερνητικού συνασπισμού, που φαίνεται να συναγωνίζονται
μεταξύ τους για το τίνος «σφάλματα» αποκαλύφθηκαν και τίνος όχι.

«Το χτύπημα» στην παράδοση

Σημείο καμπής για τον τουρκικό Τύπο υπήρξε το 1987 με την εμφάνιση στο χώρο
του Τουρκοκύπριου Ασίλ Ναντίρ. Ο Ναντίρ έθεσε σε λειτουργία υπερσύγχρονες
εκτυπωτικές εγκαταστάσεις και άρχισε να αναπτύσσει με γοργό ρυθμό εκδοτικό
συγκρότημα που θα ήλεγχε σημαντικό τμήμα της κυκλοφορίας του καθημερινού και
περιοδικού Τύπου. Το μεγάλο χτύπημα στα παραδοσιακά συγκροτήματα το κατάφερε
με τα κουπόνια και τα δώρα. Η περίοδος 1990-92 ήταν για τον τουρκικό Τύπο
περίοδος αθέμιτου ανταγωνισμού δώρων, τα οποία κυμαίνονταν από «ταξί με άδεια»
έως «πολυτελή διαμερίσματα». Η αποκάλυψη του χρηματιστηριακού σκανδάλου των
επιχειρήσεων του Ασίλ Ναντίρ στην Αγγλία διέκοψε απότομα την πορεία αυτή, αλλά
το κακό είχε γίνει, οι ανακατατάξεις στο ιδιοκτησιακό καθεστώς είχαν ήδη
επέλθει. Οι παραδοσιακοί εκδότες, που κατά κανόνα προέρχονταν από τον χώρο της
δημοσιογραφίας (οικογένεια Σιμαβί: «Χουριέτ», οικογένεια Ιλιτζάκ:
«Τερτζουμάν», οικογένεια Καρατζάν: «Μιλιέτ») δεν άντεξαν στον ανταγωνισμό και
εκχώρησαν τα δικαιώματά τους σε επιχειρηματίες που είχαν πρόσφατα πλουτίσει
και για διάφορους λόγους επιθυμούσαν να δραστηριοποιηθούν στον χώρο του Τύπου.

Οι εφημερίδες στην Τουρκία εξακολουθούν όλες να βγαίνουν στο παραδοσιακό
μεγάλο σχήμα. Είναι όλες, εκτός της 77χρονης «Τζουμχουριέτ», πολύχρωμες και
πολυσέλιδες. Όμως, έχει εκλείψει ουσιαστικά η πολυφωνία. Οι σαφείς
διαχωριστικές γραμμές που υπήρχαν ώς τα 1990, δεξιά η «Τερτζουμάν»,
κεντροδεξιά η «Χουριέτ» και η «Μιλιέτ», κεντροαριστερή η «Τζουμχουριέτ», δεν
υπάρχουν πλέον. Η «πολιτική απόχρωση» περιορίζεται σήμερα στον ανταγωνισμό για
το ποιος υποστηρίζει περισσότερο το «βαθύ κράτος» (διάβαζε τον στρατό) σε
σχέση με τις πρακτικές της εκάστοτε κυβέρνησης.