ΔΡΟΜΟΙ

Ο Βάγκνερ…

… είναι μια μοναδική περίπτωση. Μολονότι η μουσική του θεωρείται από τις
κορυφαίες στιγμές της δυτικής κλασικής παράδοσης, προκαλεί πολλή εχθρότητα.
Αυτή η εχθρότητα αποδίδεται τόσο στην επαναστατικότητά της, όσο και στον
εμπαθή αντισημιτισμό του. Για να τα κατανοήσουμε καλύτερα αυτά τα δυο, στο
βιβλίο του «Ο Βάγκνερ και η φιλοσοφία» (εκδ. Allen Lane), ο Μπράιαν Μαγκί
τοποθετεί τον άνθρωπο και τη μουσική του στο χρονικό πλαίσιο του δεκάτου
ενάτου αιώνα. «Η αποκρουστική φύση του αντισημιτισμού του Βάγκνερ δεν πρέπει
να μας οδηγεί σε παρερμηνείες», παρατηρεί ο Μαγκί. Ζώντας σήμερα στη σκιά του
Ολοκαυτώματος, οι περισσότεροι βρίσκουμε απεχθή τον ρατσισμό. Όμως, εκείνο τον
καιρό ήταν ο κανόνας. Πολλοί προπολεμικοί καλλιτέχνες και συγγραφείς, από τον
Ντοστογιέφσκι μέχρι τον Έλιοτ, ήταν βαθιά αντισημίτες.

Η πολιτική…

… του Βάγκνερ δεν πρέπει να μας επηρεάζει στην κρίση μας για τη μουσική του.
«Όποιος μπορεί να δώσει τόσο κάλλος», είχε πει ο Εβραίος μαέστρος Γκέοργκ
Σόλτι, «αδιάφορο αν είναι Εβραίος, αντισημίτης, επαναστάτης, φιλελεύθερος ή
μοναρχικός, είναι πρώτα από όλα μια μεγαλοφυία και δεν θα πάψει να είναι όσο
διαρκεί ο πολιτισμός μας». Κάθε άλλο παρά αντιδραστικός, υποστηρίζει ο Μαγκί,
ο νεαρός Βάγκνερ ήταν ουτοπιστής σοσιαλιστής. Είχε επηρεαστεί βαθιά από τους
νεαρούς Χεγκελιανούς ­ έναν κύκλο ριζοσπαστών διανοητών από τον οποίο ξεπήδησε
και ο Καρλ Μαρξ ­ και ιδιαίτερα από τον Λουδοβίκο Φόιερμπαχ. Πολλά από τα
βασικά θέματα στις όπερες του Βάγκνερ ­ η εχθρότητα στον χριστιανισμό, η
θρησκεία ως μύθος που ωστόσο λέει σημαντικές αλήθειες για τον εαυτό μας και η
εξύψωση του έρωτα ως απολύτρωσης ­ δεν είναι παρά αποστάγματα της σκέψης του
Φόιερμπαχ.

Οι επαναστάσεις…

… του 1848, σε μια από τις οποίες πήρε μέρος και ο Βάγκνερ, τον οδήγησαν
στην εξορία. Έκτοτε, η στάση του απέναντι στην πολιτική, την τέχνη και τη ζωή
άλλαξε. Όχι επειδή έγινε αντιδραστικός, όπως ισχυρίζονται πολλοί, αλλά επειδή
απογοητεύτηκε από την πολιτική. Έτσι αναζήτησε την προσωπική και εθνική
λύτρωση στην τέχνη. Η μεταμόρφωσή του ήρθε με την ανακάλυψη του Σοπενχάουερ,
φιλοσόφου που έβλεπε τη ζωή μια άθλια υπόθεση και πίστευε πως ο σαρκικός
έρωτας και οι τέχνες, πάνω από όλα η τέχνη της μουσικής, ήταν οι πιο πολύτιμες
ανθρώπινες δραστηριότητες. Όπως έλεγε ο ίδιος ο Βάγκνερ, μονάχα μετά που
διάβασε τον Σοπενχάουερ συνέλαβε στο βάθος τους τους χαρακτήρες που είχε
δημιουργήσει στον κύκλο των Νιμπελούγκεν.

Το 1848…

… και οι αποτυχημένες επαναστάσεις του έφεραν στην Ευρώπη ένα πιο ανελεύθερο
και πιο απαισιόδοξο κοινωνικό κλίμα. Οι ρατσιστικές αντιλήψεις εγκαταστάθηκαν
στον ευρωπαϊκό πολιτισμό και ο εθνικισμός και ο αντισημιτισμός απέκτησαν
περισσότερη δριμύτητα. Αυτά τα φαινόμενα ήταν ιδιαίτερα αισθητά στη Γερμανία.
Επειδή η γερμανική εθνική συνείδηση πήρε σάρκα και οστά τόσο αργά στον δέκατο
ένατο αιώνα, οι Γερμανοί εθνικιστές υπερέβαλαν τη σημασία της γερμανικής
ιστορίας και του γερμανικού πολιτισμού, αλλά και τις διαφορές ανάμεσα στον
γερμανικό λαό και τους άλλους, με συνέπεια μια βαθιά ρομαντική μορφή
εθνικισμού. Η αναζήτηση «αυθεντικότητας» στη μουσική του, η χρήση του μύθου, η
θεώρηση του πολιτισμού ως ενσάρκωσης της ουσίας ενός λαού, όλα προήλθαν από
τις πνευματικές και κοινωνικές ζυμώσεις της εποχής του Ρίχαρντ Βάγκνερ. Ήταν
και αυτός ένας άνθρωπος στον καιρό του.