ΔΡΟΜΟΙ

Η αυλαία…

… άραγε δεν θα αργήσει να πέσει; «Μια μέρα το τελευταίο πορτρέτο του
Ρέμπραντ και το τελευταίο μουσικό κομμάτι του Μότσαρτ θα πάψουν πια να
υπάρχουν ­ μολονότι κάποιο κομμάτι ζωγραφισμένου μουσαμά και κάποιο φύλλο
χαρτί με νότες μπορεί να έχουν διασωθεί ­ γιατί το τελευταίο μάτι και το
τελευταίο αυτί που θα μπορούσαν να πάρουν το μήνυμά τους θα έχουν πια χαθεί».
Παρόμοιο με αυτές τις ιδέες του Όσβαλντ Σπένγκλερ είναι το θέμα του βιβλίου
του Γαλλοαμερικανού ιστορικού Ζακ Μπαρζούν «Χαραυγή και παρακμή: 500 χρόνια
πολιτιστικής ζωής, από το 1500 μέχρι σήμερα» (εκδ. HarperCollins), το οποίο
παρουσιάζει το περιοδικό «The New Criterion».

Το βιβλίο…

… όπως δείχνει ο τίτλος, καταγράφει τις ανησυχίες τού συγγραφέα ως ιστορικού
και διανοητή για την πορεία του δυτικού πολιτισμού από την αυγή της
Αναγέννησης μέχρι την παρακμή του καιρού μας. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα
χαρακτηριστικά του βιβλίου είναι η δομή του, με πολλά αποσπάσματα από σκέψεις
πολιτικών, διανοητών ή καλλιτεχνών που λειτουργούν σαν αυτόνομα σχόλια. Άλλοτε
επώδυνα, όπως αυτό του Ζαν-Φρανσουά Ρεβέλ (1970): «Ο δημοκρατικός πολιτισμός
είναι ο πρώτος στην ιστορία που θεωρεί υπεύθυνο τον εαυτό του επειδή μια άλλη
δύναμη προσπαθεί να τον καταστρέψει». Και άλλοτε κυνικά, όπως εκείνο του Άντι
Γουόρχολ (1987): «Η τέχνη είναι αυτό με το οποίο μπορείς να τη γλιτώσεις».

Ο Μπαρζούν…

… εξυμνεί τη δυτική πολιτιστική πορεία, αλλά και εξηγεί την παρακμή της.
Μιλάει για τη σύγχυση που οδήγησε στην άνοδο μιας αντιτέχνης, αντίθετης και
ανταγωνιστικής προς τη φύση. Από αυτή την άποψη, δεν καλοπερνάει στα χέρια του
ούτε ο Πικάσο. Φυσικά, τα όρια της σύγχυσης δεν τελειώνουν στον κόσμο της
κουλτούρας. Υποκύπτουν σε αυτήν και η πολιτική και η κοινωνία. Ο Μπαρζούν
βλέπει τη «μεγάλη στροφή» στη μετατροπή του φιλελευθερισμού στο αντίθετό του.
Αν ο φιλελευθερισμός αρχικά «θριάμβευσε πάνω στην αρχή πως η καλύτερη
κυβέρνηση είναι εκείνη που κυβερνάει λιγότερο», σήμερα, «η πολιτική σοφία σε
όλες τις δυτικές χώρες έχει μετατρέψει την ελευθερία σε ελευθεριότητα. Τα
κίνητρα που κάποτε ενθάρρυναν την ενότητα και την κοινωνική συνοχή λειτουργούν
τώρα ως κεντρόφυγες δυνάμεις: δυνάμεις της παρακμής». Η ιδέα του πλουραλισμού
εκφυλίστηκε και τη θέση του πήρε ο σεπαρατισμός. Βλέπουμε τις συνέπειές του
στη Γιουγκοσλαβία.

Οι δυνάμεις…

… της παρακμής που περιγράφει ο Μπαρζούν έχουν τεράστια δύναμη. Όμως, ακόμη
και η παρακμή δεν είναι περισσότερο αναπόφευκτη από την πρόοδο. Η απόγνωση
είναι ένας πειρασμός που πρέπει κανείς να του αντιστέκεται. Καλό ή κακό,
κανείς δεν ξέρει ποτέ τι θα φέρει το μέλλον. Ο Ευγένιος Ντελακρουά το είχε πει
σωστά: «Οι ίδιοι εκείνοι που πιστεύουν πως όλα έχουν ξαναειπωθεί και
ξαναγίνει, θα σε υποδεχτούν σαν νεοφερμένο και ωστόσο θα σου κλείσουν την
πόρτα. Και ύστερα πάλι θα ξαναπούν πως όλα έχουν ξαναγίνει και ξαναειπωθεί».