Έχει όπλα και η Δύση στη μάχη με τον ΟΠΕΚ

Τρεις δεκαετίες μετά την επιβολή τού – οδυνηρού για την παγκόσμια οικονομία –
αραβικού πετρελαϊκού εμπάργκο, η εκτόξευση της τιμής του πετρελαίου άρχισε να
τρομάζει και πάλι κυβερνήσεις και αγορές. Το ερώτημα έρχεται άλλη μια φορά
στην επιφάνεια: Θέλει ο ΟΠΕΚ να επαναλάβει τα λάθη του παρελθόντος; ‘Η, πιό
σωστά, είναι σε θέση να τα επαναλάβει; Και στις δύο ερωτήσεις η απάντηση είναι
πιθανότατα η ίδια: Μάλλον όχι!

Το 1972 η πολιτικής φύσεως απόφαση του Οργανισμού Πετρελαιοπαραγωγών Χωρών να
στριμώξει τη διεθνή κοινότητα κλείνοντας τις στρόφιγγες των πετρελαιοπηγών
είχε σαν αποτέλεσμα η παγκόσμια οικονομία να βρεθεί αντιμέτωπη με την
μεγαλύτερη κρίση της μεταπολεμικής περιόδου. Η αύξηση του κόστους παραγωγής
επιβράδυνε τη βιομηχανική παραγωγή, η ανεργία αυξήθηκε – στις ΗΠΑ έφτασε το
πολύ υψηλό για τα αμερικανικά δεδομένα 9% – και ο πληθωρισμός σχεδόν σε όλο
τον κόσμο έγινε διψήφιος. Όλες αυτές οι αρνητικές εξελίξεις φάνηκαν στην
πραγματική οικονομία. Κατά τη διάρκεια του πετρελαϊκού εμπάργκο η αμερικανική
οικονομία – η μεγαλύτερη στον κόσμο – συρρικνώθηκε κατά περίπου 3%. Την κρίση
αυτή πλήρωσαν τελικά και οι χώρες του ΟΠΕΚ. Η μείωση των εισοδημάτων στο
δυτικό κόσμο μείωσε τη ζήτηση για όλα τα αγαθά ακόμη και το πετρέλαιο.

Αυτές οι εφιαλτικές μνήμες ζωντανεύουν και πάλι. Η τιμή του πετρελαίου ύστερα
από μια δεκαετία ανάπαυσης έχει πάρει την ανηφόρα λόγω της τεχνητής μείωσης
της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου από την πλευρά του ΟΠΕΚ. Η
χρηματοπιστωτική και οικονομική κρίση που ξέσπασε στην Ασία το 1997 προκάλεσε
τη σταδιακή μείωση της παγκόσμιας ζήτησης για πετρέλαιο με αποτέλεσμα ο
“μαύρος χρυσός” να χάσει μεγάλο μέρος από τη λάμψη του. Από τα 15 δολάρια του
Μαϊου του 1997 η τιμή του αργού πετρελαίου έφτασε τον Δεκέμβριο του 1998 να
σπάσει το φράγμα των 10 δολαρίων και να απειλήσει με χρεοκοπία μεγάλες χώρες
παραγωγής πετρελαίου – όπως το Μεξικό – που η οικονομία τους βασίζεται σε
μεγάλο βαθμό στις εξαγωγές “μαύρου χρυσού”.

Έκλεισαν οι στρόφιγγες

Ύστερα από αρκετές αποτυχημένες προσπάθειες να ελέγξει την παγκόσμια παραγωγή
και να βάλει πάλι σε ανοδική τροχιά την τιμή του πετρελαίου, ο ΟΠΕΚ αποφάσισε
τον Μάρτιο του 1999 να περικόψει την παραγωγή του κατά 4,32 εκατομμύρια
βαρέλια την ημέρα. Και το σημαντικότερο είναι ότι με την απόφαση συμμορφώθηκαν
και πετρελαιοπαραγωγές χώρες που δεν μετέχουν στον ΟΠΕΚ και χαρακτηρίζονταν
κακά παιδιά του πετρελαϊκού καρτέλ αφού με κάθε ευκαιρία παραβίαζαν τις
συμφωνίες μείωσης της παραγωγής.

Η συμμόρφωσή τους με τα όρια έφτασε το 90% και η τιμή του πετρελαίου ανέβηκε
σταδιακά κατά 180% για να φτάσει την περασμένη εβδομάδα στο υψηλότερο επίπεδο
από το 1991, στα 28,75 δολάρια το βαρέλι.

Το καμπανάκι του κινδύνου έχει αρχίσει ήδη να χτυπά για την παγκόσμια
οικονομία. Στην αύξηση της ζήτησης πετρελαίου και τη σταδιακή συρρίκνωση των
παγκόσμιων αποθεμάτων συνέβαλε και ο βαρύς χειμώνας στο δυτικό ημισφαίριο που
ανέβασε την κατανάλωση πετρελαίου θέρμανσης.

Ο πληθωρισμός – κυρίως λόγω του πετρελαίου – έχει αρχίσει να ξυπνά σε πολλές
περιοχές του πλανήτη. Και αυτή η αρνητική εξέλιξη έρχεται σε μια περίοδο όπου
οι μεγάλες κεντρικές τράπεζες, όπως η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των Ηνωμένων
Πολιτειών και η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα θεωρούν ότι η ταχύτατη ανάπτυξη των
οικονομιών τους θα προκαλέσει πληθωριστικές πιέσεις.

Θωρακίστηκε η παγκόσμια οικονομία

Οι πληθωριστικές πιέσεις όμως απέχουν πολύ από το ξέσπασμα μιας οικονομικής
κρίσης. Σε άλλες εποχές το φλερτ του πετρελαίου με τα 30 δολάρια θα σήμαινε
κατάρρευση των χρηματιστηρίων, εκτόξευση του πληθωρισμού και επιβράδυνση της
παγκόσμιας οικονομίας. Ό,τι ακριβώς είχε ακολουθήσει το αραβικό πετρελαϊκό
εμπάργκο των αρχών της δεκαετίας του ’70.

Το πάθημα όμως έγινε μάθημα και η Δύση έσπευσε στα μέσα της ίδια δεκαετίας,
όταν η οικονομική κρίση ήταν στο αποκορύφωμά της, να βρει τρόπους μείωσης της
ισχύος που αντλούσαν οι Άραβες από τη δυνατότητά τους να αυξομειώνουν την
παραγωγή πετρελαίου.

Οι κυβερνήσεις προχώρησαν σε μέτρα για τη σταδιακή μείωση της εξάρτησής τους
από το πετρέλαιο: το 1973 το 31% των αμερικανικών νοικοκυριών διέθετε θέρμανση
με καύσιμο το πετρέλαιο. Το ποσοστό αυτό βρίσκεται πλέον κάτω από το 15%, αφού
αυξήθηκε σημαντικά ο αριθμός των νοικοκυριών που καταναλώνει για τη θέρμανσή
του φυσικό αέριο. Το ίδιο συνέβη και με την παραγωγή ενέργειας. Στις αρχές της
δεκαετίας του ’70 το 16% της ηλεκτρικής ενέργειας που παρήγαγαν οι ΗΠΑ
προερχόταν από το πετρέλαιο. Το ποσοστό αυτό έχει πέσει σήμερα κάτω από το
2,5%. ‘Όλα αυτά σε συνδυασμό με την εξέλιξη της τεχνολογίας των κινητήρων
εσωτερικής καύσης, οι οδηγοί διανύουν σήμερα περισσότερα χιλιόμετρα
καταναλώνοντας λιγότερη βενζίνη σε σχέση με πριν από δύο δεκαετίες.

‘Όλα αυτά φαίνονται με εντυπωσιακό τρόπο στα ισοζύγια τρεχουσών συναλλαγών των
ανεπτυγμένων χωρών. Σύμφωνα με στοιχεία του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας
και Ανάπτυξης οι εισαγωγές πετρελαίου και πετρελαϊκών προϊόντων στην περιοχή
του ΟΟΣΑ αποτελούσαν στις αρχές της δεκαετίας του ’80 το 13% της συνολικής
αξίας των εισαγωγών. Τώρα αυτό το ποσοστό βρίσκεται μόλις στο 4%. Κάτι
αντίστοιχο συμβαίνει και στις Ηνωμένες Πολιτείες. Τη δεκαετία του ’70 οι
συνολικές δαπάνες των Ηνωμένων Πολιτειών για πετρέλαιο και πετρελαϊκά προϊόντα
αποτελούσαν το 8,7% του αμερικανικού Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος. Το
ποσοστό αυτό έχει μειωθεί στο 3%.

Η στάση του ΟΠΕΚ

Παρ’ όλα αυτά ο ΟΠΕΚ διαθέτει ακόμη – και θα διαθέτει και στο μακρινό μέλλον –
αρκετή δύναμη για να προκαλέσει προβλήματα στην ανάπτυξη της παγκόσμιας
οικονομίας. Το πετρέλαιο εξακολουθεί να είναι η βασική πηγή ενέργειας στον
πλανήτη. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΠΕΚ το μερίδιο του πετρελαίου στην παγκόσμια
αγορά ενέργειας ανέρχεται στο 38,2% και ακολουθεί το φυσικό αέριο με μερίδιο
29,2%. Το μερίδιο του πετρελαίου στην παγκόσμια αγορά σύμφωνα με προβλέψεις
του ΟΠΕΚ αναμένεται να μειωθεί οριακά μέχρι το 2020 στο 35,7%.

Ο ΟΠΕΚ λοιπόν θα μπορεί να επηρεάζει και στο μέλλον την παγκόσμια οικονομία με
τις αποφάσεις του για αυξομείωση της παραγωγής. Μόνο που ξέρει ότι αν θέσει σε
κίνδυνο την παγκόσμια οικονομία θα την πληρώσουν και οι χώρες μέλη του. ‘Όχι
μόνο λόγω της πολιτικής απομόνωσής τους από τη διεθνή κοινότητα, αλλά και της
μείωσης της ζήτησης πετρελαίου που θα προκαλέσει η επιβράδυνση της παγκόσμιας
οικονομίας.

Εξετάζοντας το θέμα σε μακροπρόθεσμη βάση είναι πολύ ενδιαφέρουσες οι
προβλέψεις έκθεσης της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την αγορά ενέργειας της
Ευρωπαϊκής Ένωσης το 2020. Η κυριότερη από αυτές είναι ότι το 2020 η τιμή του
πετρελαίου θα βρίσκεται στα 23,8 δολάρια, σε τιμές 1999. Βραχυπρόθεσμα η τιμή
του πετρελαίου θα καθοριστεί από την απόφαση του ΟΠΕΚ για τα όρια παραγωγής
στις 27 Μαρτίου στη Βιέννη. Και ήδη το πετρελαϊκό καρτέλ άρχισε να χαλαρώνει
τη στάση του. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Σαουδάραβας υπουργός Πετρελαίου
δήλωσε την Πέμπτη ότι η ιδεώδης τιμή του πετρελαίου είναι μεταξύ 20 και 25
δολαρίων. Δηλαδή μέχρι και οκτώ δολάρια χαμηλότερα από την τρέχουσα τιμή του.

Αγώνας δρόμου για εξοικονόμηση ενέργειας και υποκατάστατα

Σε περίπου 30 χρόνια από σήμερα εκτιμάται πως θα έχει ολοκληρωθεί η εξάντληση
όλων των γνωστών κοιτασμάτων πετρελαίου. Η πρώτη καμπή έχει ήδη αρχίσει να
διαφαίνεται στα αποθέματα της Βόρειας Αφρικής, ενώ υπολογίζεται πως στην
επόμενη πενταετία θα υπάρξει καμπή και για τα κοιτάσματα της Βόρειας Θάλασσας.

Μπροστά σε αυτήν την προοπτική, η έρευνα και οι νέες τεχνολογίες που
αναπτύσσονται για να προετοιμάσουν τη διάδοχο κατάσταση, κινούνται σε δύο
επίπεδα. Το πρώτο αφορά στην εξεύρεση μεθόδων εξοικονόμησης ενέργειας και το
δεύτερο στην αναζήτηση εναλλακτικών ή ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

Η έρευνα για την εξοικονόμηση ενέργειας έχει ήδη αρχίσει να αποδίδει καρπούς
σε έναν σημαντικό τομέα, όπως οι μεταφορές. Οι κινητήρες χαμηλής κατανάλωσης
είναι πραγματικότητα και ήδη μία μεγάλη κατασκευάστρια εταιρεία θα παρουσιάσει
φέτος το πρώτο Ι.Χ. αυτοκίνητο που θα κινείται κατ’ αυτόν τον τρόπο. Πρόκειται
για ηλεκτρικούς κινητήρες και κινητήρες εσωτερικής καύσης που επιτυγχάνουν
μείωση της κατανάλωσης μέχρι και κατά το 1/3. Απαιτούν δηλαδή σχεδόν 3,5 λίτρα
βενζίνης για κάθε 100 χιλιόμετρα. Προς την ίδια λογική κινούνται και οι
έρευνες που γίνονται στον τομέα των βιοκαυσίμων. Ο περιβαλλοντολόγος κ. Ηλίας
Ευθυμιόπουλος τονίζει ότι εξετάζονται οι δυνατότητες για χρησιμοποίηση των
υδρογονανθράκων ως καύσιμης ύλης. Οι υδρογονάνθρακες μπορούν να λαμβάνονται
από φυτά, όπως το καλαμπόκι, με συγκεκριμένες χημικές διεργασίες. Επιπλέον,
μια ακόμα τεχνολογία που φαίνεται πως θα αναπτυχθεί περισσότερο στο μέλλον
είναι οι κυψέλες καυσίμων, οι οποίες αφορούν στην κατασκευή κινήτρων που θα
χρησιμοποιούν το υδρογόνο για να παράγουν ηλεκτρική ενέργεια. Η εξοικονόμηση
όμως των ενεργειακών πόρων, εκφράζεται μέσα και από μια άλλη προοπτική, που
είναι η χρησιμοποίηση ελαφρών συνθετικών υλικών για την κατασκευή αυτοκινήτων.
«Η μείωση του βάρους ενός οχήματος είναι αλληλένδετη με την κατανάλωση
καυσίμου».

Στη θέση τώρα του πετρελαίου και του ευρέος φάσματος της ανθρώπινης
δραστηριότητας που εκείνο ενεργειοδοτεί, θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν άλλα
φυσικά αποθέματα, όπως το κάρβουνο και τα παράγωγά του ή το φυσικό αέριο. Αυτό
που έχει υπολογιστεί είναι ότι τα συγκεκριμένα αποθέματα επαρκούν χονδρικά για
να καλύψουν τις ανάγκες του πλανήτη μέχρι το τέλος του αιώνα, όμως η ένσταση
για την ευρεία εκμετάλλευσή τους εντοπίζεται στις περιβαλλοντικές επιπτώσεις
που θα επιφέρουν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που συνεπάγεται η χρήση
τους.

Αντίστοιχος προβληματισμός φαίνεται να υπάρχει και για τη χρήση της πυρηνικής
ενέργειας. Υποστηρίζεται πως οι κυβερνήσεις αρκετών κρατών είναι αντίθετες σε
μια τέτοια προοπτική, εξαιτίας των προβλημάτων διαχείρισης των ραδιενεργών
καταλοίπων και κυρίως των αντιδραστήρων 1ης γενιάς, που σήμερα έχουν
ολοκληρώσει τον κύκλο ζωής τους. Αντιθέτως, περιθώρια μελλοντικής
εκμετάλλευσης της ηλεκτρικής ενέργειας αφήνει η τεχνολογία της πυρηνικής
σύντηξης, που στηρίζεται στη συνένωση δύο ατόμων, αντί για τη διάρρηξη του
πυρήνα που συμβαίνει στην πυρηνική σχάση. Η πυρηνική σύντηξη και η παραγόμενη
από αυτήν ηλεκτρική ενέργεια, μπορεί να αντιμετωπίζει προς το παρόν
τεχνολογικά προβλήματα, όμως κανείς ακόμα δεν μπορεί να αποκλείσει το
ενδεχόμενο της ευρείας εφαρμογής της στο μέλλον.

Σε πρόωρο στάδιο ακόμα, και με αρκετά περιθώρια ανάπτυξης στα επόμενα χρόνια,
βρίσκονται οι εφαρμογές της αιολικής ενέργειας και των φωτοβολταϊκών κυττάρων.
Μέχρι σήμερα η ηλεκτρική ενέργεια που παράγεται με τη βοήθεια του αέρα
ισοδυναμεί σε παγκόσμιο επίπεδο με 5.000 μεγαβάτ, που αντιστοιχούν σε
δυναμικότητα όσο 10 μονάδες όμοιες με εκείνες της Μεγαλόπολης. Η τεχνολογία
από την άλλη πλευρά των φωτοβολταϊκών κυττάρων βασίζεται στην παραγωγή
ηλεκτρικής ενέργειας από κυψέλες που συλλέγουν την ηλιακή ενέργεια.

Γεγονός πάντως παραμένει ότι οι μεγάλες πετρελαϊκές εταιρείες εξακολουθούν να
καταβάλλουν τεράστια χρηματικά ποσά για τον εντοπισμό και την εξόρυξη
καινούργιων αποθεμάτων. Το 1998 υπολογίζεται ότι δαπανήθηκαν σχεδόν 90
δισεκατομμύρια δολάρια για τον σκοπό αυτό.