ΔΙΑΣΤΑΣΕΙΣ Η «διαρκής ειρήνη»

Στην αλαζονεία του Άντονυ Γκίντενς αντιπαρατίθεται η σοφία του Νορμπέρτο
Μπόμπιο. Για τον πόλεμο ο λόγος. Αλλά και για τη «διαρκή ειρήνη».

Ποια ειρήνη; Ο Καντ, πάντως, τη συνέδεε με την «κοσμόπολη του μέλλοντος»

Σ’ ένα από τα περίφημα «Γνωμικά» του, που είχε τίτλο «Όποιος αγαπά τον πόλεμο
δεν τον έχει δει κατά πρόσωπο», ο Έρασμος έγραφε πριν από 50 χρόνια: «Από τον
πόλεμο δεν υπάρχει πρωτοβουλία πιο σκληρή και πιο επιζήμια, πιο καταστρεπτική
σε μακροπρόθεσμη κλίμακα, πιο επίμονη και μεταδοτική, πιο σκοτεινή και εν
τέλει ανάξια ενός ανθρώπου, πολύ περισσότερο δε ενός χριστιανού. Κι όμως ­
ποιος θα το πίστευε! ­ σήμερα γίνονται πόλεμοι εδώ, εκεί, παντού, με ακραία
ελαφρότητα, για τους πιο μάταιους λόγους. Και η διεξαγωγή του πολέμου
χαρακτηρίζεται από μια ακραία ωμότητα και βαρβαρότητα».

Τέτοιες περιγραφές του πολέμου έχουν γίνει σε όλες τις εποχές και σε όλες τις
χώρες του κόσμου, σημειώνει ο Μπόμπιο σε ομιλία που εκφώνησε τη Δευτέρα στο
Τορίνο και δημοσιεύτηκε στη «Στάμπα». Κι όμως οι πόλεμοι δεν σταμάτησαν ποτέ,
λες και κανείς δεν τους κοίταζε κατά πρόσωπο πριν ξεσπάσουν. Εκτός όμως από το
εξορκιστικό γνωμικό του Εράσμου, ο Ιταλός φιλόσοφος υπενθυμίζει δύο ακόμη
ρήσεις, κάπως παρηγορητικές εκείνες, για τον πόλεμο. Η μία διαβεβαιώνει ότι
κάθε πόλεμος που τελειώνει, όσο τρομερός κι αν ήταν, είναι ο τελευταίος.
Διατυπώθηκε στο τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, επανελήφθη στο τέλος του
Δευτέρου, ακούστηκε ξανά όταν κατέρρευσε η Σοβιετική Ένωση. Όμως η ψευδαίσθηση
διαρκούσε πάντα λίγο.

Η δεύτερη ρήση αναφέρεται συχνά από τις πιο υψηλές ηθικές αρχές: «Οι πόλεμοι
δεν έχουν λύσει ποτέ τίποτα». Μα αν ήταν αλήθεια κάτι τέτοιο ­ λέει ο Μπόμπιο
­ η ανθρώπινη ιστορία θα ήταν ακατανόητη. Ο κόσμος μας έχει διαμορφωθεί σε
μεγάλο μέρος από τους χιλιάδες πολέμους που έχουν γίνει. Αν νίκησε πάντα αυτός
που είχε δίκιο ή αν είχε δίκιο αυτός που νίκησε, ας το αποφασίσουν εκείνοι που
πιστεύουν ότι η Ιστορία καθοδηγείται από μια ανεξιχνίαστη δύναμη. Για να
κρίνουμε τώρα τον συγκεκριμένο πόλεμο, δεν θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μόνο τις
40 τελευταίες μέρες, αλλά τα 10 τελευταία χρόνια. Η πολυπόθητη ειρήνη, κατά
συνέπεια, δεν πρέπει να ταυτιστεί με την αναπόφευκτη τιμωρία του τυράννου:
πρέπει να αποτελέσει την ύστατη πράξη ενός μακρού εμφυλίου πολέμου.

Θα τραφούμε λοιπόν ξανά με την ψευδαίσθηση του «τελευταίου πολέμου»; Έχουμε
δικαίωμα να πιστεύουμε σε μια Διαρκή Ειρήνη; Στο ομώνυμο βιβλίο του που έγραψε
πριν από 200 χρόνια, ο Καντ απαριθμεί τρεις όρους για κάτι τέτοιο. Κάθε κράτος
να έχει ένα σύνταγμα φιλελεύθερο και δημοκρατικό. Τα ελεύθερα κράτη να
συγκροτήσουν μια ομοσπονδία που σταδιακά να επεκταθεί σε όλο τον κόσμο. Κάθε
πολίτης να έχει ανεμπόδιστη και ισότιμη πρόσβαση σε οποιοδήποτε κράτος του
κόσμου. Ουτοπία; Μα η διαρκής ειρήνη δεν είναι παρά ένα ιδανικό ορόσημο.
Πρέπει όμως να αγωνιζόμαστε γι’ αυτήν σαν να ήταν ένας στόχος εφικτός.