ΤΡΙΤΗ ΑΠΟΨΗ Τηλεοπτική βία στο φως των κεριών

Υπάρχει μια ιστορία σχετικά με έναν δάσκαλο που ρωτάει τους μαθητές του για
τον εφευρέτη του ηλεκτρικού λαμπτήρα «Παιδιά, ποιος θα μπορούσε να μας πει, τι
χρωστάει ο αιώνας μας στον Τόμας Έντισον;».

Οι περισσότεροι ξεπληρώνουν /με την κοινοτοπία το επιπλέον αίμα που οραματίσθηκαν

Ε.Μ. Σιοράν

Ένας από τους μαθητές παίρνει τον λόγο «Δάσκαλε, εγώ μπορώ να απαντήσω. Χωρίς
αυτόν τον κύριο Έντισον θα βλέπαμε τηλεόραση στο φως των κεριών»! Φευ! Ο
κίνδυνος απετράπη! Δεν βλέπουμε τηλεόραση στο φως των κεριών. Βλέπουμε
τηλεόραση στο φως της τηλεόρασης. Είναι η καθοδηγητική μας πυξίδα. Όλες οι
έρευνες το πιστοποιούν. Η μικρή οθόνη είναι ο πιο ισχυρός ανώνυμος παιδαγωγός.
Μοναδική πηγή πληροφόρησης για το σύνολο σχεδόν των θεμάτων που αφορούν την
ζωή και την επιβίωσή μας. Η τηλεόραση μάς εκπαιδεύει, μας χειραγωγεί, μας
εκπλήσσει, μας κλέβει την καρδιά, τον χρόνο, τη σκέψη μας. Πάνω από όλα η
τηλεόραση μάς μιλά.

Ένα από τα αγαπημένα θέματά της είναι η βία. Η τηλεόραση αρέσκεται να μας μιλά
για τη βία. Πώς εξελίσσεται αυτή η παράδοξη ομιλία; Κάτω από ποιους όρους
γίνεται; Το ότι η βία κατακλύζει τη μικρή οθόνη είναι μια κοινότοπη διαπίστωση
που ενεργοποιεί εύκολους αναθεματισμούς. Η τηλεόραση είναι σαν να αγωνιά να
προτάξει τη βία. Ακόμα και εκεί που δεν χρειάζεται. Ακόμα και σε ένα δελτίο
ειδήσεων που στοχεύει στην ενημέρωση και όχι στον εντυπωσιασμό, στην
πληροφόρηση και όχι στην ηδονική ανατριχίλα της βίας.

Η ενασχόληση και το ερευνητικό ενδιαφέρον των ειδικών επικεντρώνεται συνήθως
στην ποσοτική αποτίμηση της βίας. Πόσο αίμα ρέει, πόσες σκηνές βίας ανά δευτερόλεπτο.

Εκείνο που αξίζει όμως πολύ περισσότερο να διερευνηθεί είναι όχι τόσο η
ποσότητα, αλλά η ποιότητα της τηλεοπτικής βίας. Ποιος είναι και πώς προβάλλει
ο βίαιος σε σχέση με το θύμα.

Αποκαλυπτικές είναι οι έρευνες που εδώ και 35 χρόνια εκπονεί στην Αμερική ο
Gerbner. Έρευνες γνωστές ως Cultural Indicator Project.

Από την ανάλυση του περιεχομένου του συνόλου των τηλεοπτικών προγραμμάτων της
τελευταίας δεκαετίας προκύπτει ότι:

­ Οι χαρακτήρες των υψηλών τάξεων και οι γυναίκες εμφανίζονται πολύ πιο συχνά
ως αθώα θύματα. Αντίθετα οι χαρακτήρες των χαμηλότερων τάξεων εμφανίζονται
περισσότερο ως βίαιοι δράστες παρά ως θύματα. Στην περίπτωση που δέχονται βία
την αξίζουν επειδή είναι αμιγώς κακοί. Υπάρχουν δύο βασικά θέματα που
υφίστανται ένα είδος «συμβολικής εκμηδένισης».

1ο) Η απουσία των μειονοτήτων.

Σχεδόν το ένα τρίτο του πληθυσμού μας, οι λιγότερο εύποροι καταναλωτές, οι
φτωχοί άνθρωποι, ενσαρκώνονται στην τηλεόραση από το 1,2% των ρόλων. Στην
ουσία, όπως λέει ο Gerbner, είναι αόρατοι. Δεν μπορούμε να συνδεθούμε μαζί
τους. Δεν μπορούμε να συνδεθούμε με τα προβλήματά τους. Γιατί εάν και όταν
απεικονίζεται αυτό το τμήμα του πληθυσμού, έχει έως και διπλάσιες πιθανότητες
να συνδεθεί η απεικόνισή του με βίαιες εικόνες, με εγκλήματα, με ναρκωτικά, με
μηνύματα που γεννούν φόβο. Ένα δεύτερο θέμα που εκμηδενίζεται είναι η
ενδο-οικογενειακή βία. Η βία μεταξύ συγγενικών προσώπων στα τηλεοπτικά
προγράμματα εμφανίζεται σε ένα ποσοστό μόλις 7%. Ενώ το 43% των κρουσμάτων
βίας αφορά εντελώς άγνωστα μεταξύ τους άτομα. Εντούτοις τα επίσημα στοιχεία
μάς δείχνουν ότι κρούσματα βίας σημειώνονται τουλάχιστον στις μισές
αμερικανικές οικογένειες. Τι συμπεράσματα θα μπορούσε να συναγάγει κανείς από
μια τόσο επιλεκτική αναπαράσταση της βίας Η τηλεόραση δεν αγαπά τη βία. Αγαπά
την κατασκευασμένη βία.

Η τηλεόραση δεν θέλει να μας ανησυχήσει με τη βία, δεν θέλει να μας κάνει να
προφυλαχθούμε, να αμυνθούμε, να φοβηθούμε. Να μας καθησυχάσει τελικά θέλει. Να
μας νανουρίσει λέγοντάς μας «Κοιμήσου καλέ μου άνθρωπε ήσυχος». Κοιμήσου
ήσυχος με όνειρα γλυκά. Η βία είναι πάντα αλλότρια, ξένη. Δεν είναι η δικιά
σου βία. Είναι πάντα η βία των άλλων. Η ακραία βία του δράστη που πρέπει ­
σώνει και καλά ­ να τον βαφτίσουμε σχιζοφρενή.

Η βία των κατώτερων στρωμάτων, η βία των περιθωριακών που πρέπει ­ σώνει και
καλά ­ να τους διατηρήσουμε στο περιθώριο, υπακούοντας στην παλαιά εξίσωση
«classes laborieuses, classes dangereuses». Η βία του «διαφορετικού» που
οφείλει ­ σώνει και καλά ­ ως «διαφορετικός» να ενσαρκώνει το Κακό, και αδίκως
πάντα να επιτίθεται, ακόμα και αν υπάρχουν φορές όπου η βία που ασκεί δεν
είναι παρά μία απάντηση στη βία που δέχεται. Αυτό ίσως τελικά να είναι το
ζητούμενο με την τηλεόραση. Να μείνουνε όλα ως έχουν. Να μην διαταραχθεί η
υπάρχουσα τάξη των πραγμάτων. Ακόμα και αν ορισμένες φορές αυτή είναι πιο
βίαιη και τρομακτική απ’ ό,τι οι επιλεκτικά διαλεγμένες και κατασκευασμένες
βίαιες τηλεοπτικές σκηνές.

Η Φωτεινή Τσαλίκογλου είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Ψυχολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου.