ΠΡΟΣΩΠΑ Χρονογράφος «προφορικής ιστορίας»

Σταντς Τέρκελ. Έγινε διάσημος κάνοντας διάσημους με τις συνεντεύξεις του καθημερινούς ανθρώπους

Ο Σταντς Τέρκελ, ένας ζωντανός θρύλος της αμερικανικής δημοσιογραφίας, δίνει
σήμερα διάλεξη στο Πανεπιστήμιο του Σίτυ· θέμα του, «Ο δημοσιογράφος με σάρκα
και οστά».

Ο ΤΕΡΚΕΛ ανησυχεί ότι η ανθρώπινη φυλή χάνει την ικανότητα να επικοινωνεί.
«Άνδρες και γυναίκες κάθονται δίπλα-δίπλα, έτη φωτός μακριά ο ένας από τον
άλλον, προσηλωμένοι στα τερματικά τους… Κάτι συνέβη, κάτι συμβαίνει, στην
ομιλία μας, στη συμπεριφορά μας», λέει στη «Σάντεϊ Τέλεγκραφ». Η μόνη
παραχώρησή του στην τεχνολογία είναι ότι χρησιμοποιεί μαγνητόφωνο στις
συνεντεύξεις του ­ αλλά συχνά ξεχνάει να το ανοίξει ή γράφει κατά λάθος πάνω
σε προηγούμενη συνέντευξη: «Έτσι έχασα τη Μάρθα Γκράχαμ, τον Μάικλ Ρεντγκρέηβ,
τον Πήτερ Χωλ· κόντεψα να χάσω και τον Μπέρτραντ Ράσελ…».

Στα 86 χρόνια της ζωής του, ο Τέρκελ έχει πάρει συνεντεύξεις από χιλιάδες
ανθρώπους. Ανάμεσά τους υπάρχουν διασημότητες, αλλά οι περισσότεροι είναι
συνηθισμένοι άνδρες και γυναίκες που έζησαν μεγάλα δράματα του αιώνα μας, όπως
η Μεγάλη Ύφεση και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Τα βιβλία του αποτυπώνουν αυτό που
αποκαλεί «προφορική ιστορία» και περιλαμβάνουν διάφορες φωνές με μια εισαγωγή
δική του, αλλά καμιά περαιτέρω ανάλυση. Οι φωνές, πιστεύει, λένε όσα θέλουν να
πουν. Ο ίδιος ξέρει άλλωστε καλύτερα να ακούει, να παρατηρεί, παρά να μιλάει:
«Ένα γέλιο μπορεί να είναι κραυγή πόνου και μια σιωπή ουρλιαχτό. Κι ένας Θεός
ξέρει πόσες διαφορετικές σημασίες μπορεί να έχει ένα χαμόγελο». Κίνητρό του, η
περιέργεια που τον κατακυριεύει «γι’ αυτό που ο Μαρκ Τουαίν είχε αποκαλέσει
καταραμένη ανθρώπινη ράτσα, αυτό το εξοργιστικό, ανόητο και ιδιοφυές είδος».
Και για να θυμάται την ανθρώπινη παραφροσύνη, έχει πάνω από το γραφείο του το
εξής απόκομμα εφημερίδας της Μπανγκόκ: «Η αστυνομία συγκρούσθηκε το Σάββατο με
συμμορία ληστών στη Νότια Ταϊλάνδη. Ένας ληστής σκοτώθηκε. Εκπρόσωπος της
αστυνομίας δήλωσε ότι η μάχη ξεκίνησε όταν η συμμορία των ληστών, που ήταν
μεταμφιεσμένοι σε αστυνομικούς, επιτέθηκε σε ομάδα αστυνομικών, που ήταν
μεταμφιεσμένοι σε ληστές».

Χαρακτηρισμένος «κόκκινος» την εποχή του Μακάρθυ, ο Τέρκελ λέει ότι ψήφισε
απρόθυμα τον Κλίντον ­ ήταν, δήλωσε, σαν να είχε να διαλέξει ανάμεσα στη
φυματίωση και τον καρκίνο. Κι αν έπρεπε να περιγράψει αυτό που κάνει, θα
διάλεγε «το ποίημα του Μπρεχτ που ρωτάει ποιος έκτισε τις Επτά Πύλες των
Θηβών… “Όταν χτιζόταν το Σινικό Τείχος, πού έτρωγαν οι χτίστες; Όταν ο
Καίσαρ κατακτούσε τη Γαλατία, δεν υπήρχε ούτε ένας μάγειρας στο στρατό;”. Και
το καλύτερο: “Όταν η Αρμάδα βυθιζόταν, διαβάσαμε πως ο Βασιλιάς Φίλιππος
δάκρυσε. Δεν κύλησαν άραγε άλλα δάκρυα;”. Αυτός είναι, κατ’ εμέ, ο ρόλος της
προφορικής ιστορίας», τονίζει ο Τέρκελ· «να μας λέει ποιανού ήταν αυτά τα άλλα δάκρυα».