Το… τυχερό κομμάτι του πλανήτη αισιοδοξεί

Τις προβλέψεις των δημοσιογράφων για το 1998 τις διαβάσατε: η κρίση των
ασιατικών χρηματιστηρίων εύκολα ή δύσκολα θα λυθεί, η δημοτικότητα του Τόνυ
Μπλαιρ θα πέσει, ο Σαντάμ Χουσεΐν θα συνεχίσει τα παιχνίδια του και η ειρήνη
στη Μέση Ανατολή θα μοιάζει όλο και περισσότερο με τον πόλεμο. Τα άστρα είδατε
τι λένε για τη χρονιά που μπήκε: η ανεργία δεν θα μειωθεί, ο Λιονέλ Ζοσπέν θα
πηγαίνει όλο και καλύτερα και καλό είναι να μη δανείζετε χρήματα στους Λέοντες
γιατί θα τα χάσετε (αν και ο υπογράφων το διαψεύδει). Καιρός τώρα να δούμε
λίγο πιο μακριά. Και να εξετάσουμε τι μας επιφυλάσσει η επόμενη χιλιετία.

2008. Ίσως η Χίλαρι Κλίντον να επιδιώξει τότε να διαδεχθεί την Ελίζαμπεθ Ντόουλ στον Λευκό Οίκο…

ΙΣΩΣ ΝΑ είναι ένας τρόπος αντίστασης στο «σύνδρομο της χιλιετίας». Ίσως να
έχει να κάνει με τη διάψευση της πρόβλεψης ότι σε λίγο καιρό δεν θα χωράμε
στον κόσμο μας. Γεγονός είναι όμως ότι ένα κύμα αισιοδοξίας φαίνεται να
καταλαμβάνει τον πλανήτη. Ή τουλάχιστον ένα τυχερό κομμάτι του πλανήτη. Γιατί
θα συμφωνήσετε ότι για τους χιλιάδες Ινδιάνους του Τσιάπας που εγκαταλείπουν
πανικόβλητοι τα σπίτια τους μετά τη σφαγή των Χριστουγέννων, το να τους
ζητήσεις να είναι αισιόδοξοι ισοδυναμεί τουλάχιστον με πρόκληση.

Για εμάς, όμως, τους ευνοημένους από την τύχη, το γαλλικό περιοδικό
«LΈvenement du jeudi» ανακάλυψε 98 λόγους να είμαστε αισιόδοξοι. Ανάμεσά τους,
η ύπαρξη ανθρώπων σαν τον Νέλσον Μαντέλα, τον Γούντι Άλεν, τον «τραπεζίτη των
φτωχών» από το Μπαγκλαντές που ακούει στο όνομα Μουχάμαντ Γιουνούς και τη
γυναίκα που εισήγαγε τις ιδέες του τελευταίου στη Γαλλία και λέγεται Μαρία
Νόβακ. Η μάχη κατά του καρκίνου και του AIDS δείχνει να αποφέρει τους πρώτους
της καρπούς. Οι Ιρανές βγήκαν στα γήπεδα. Η Βενετία θα σωθεί από τα νερά. Και
ο γλυκύτατος Μαροκινός Ταχάρ Μπεν Τζελούν διαβεβαιώνει μέσα από το νέο του
βιβλίο την κόρη του: ναι, υπάρχει «εμβόλιο» κατά του ρατσισμού…

Υπάρχει όμως και ένας άλλος, πολύ γενικότερος λόγος, για τον οποίο πρέπει να
είμαστε αισιόδοξοι: χειρότερος αιώνας από αυτόν που τελειώνει δύσκολα θα
υπάρξει! «Ο 20ός αιώνας έχει γίνει αγνώριστος», είπε ο πρόεδρος της γαλλικής
Εθνοσυνέλευσης Λοράν Φαμπιύς σε ένα διεθνές συνέδριο που πραγματοποιήθηκε τον
περασμένο Οκτώβριο στη Λυών. «Έχοντας γεννηθεί μέσα στη φρίκη των ορυγμάτων
και ολοκληρωθεί με την πτώση ενός τείχους, τόσο βραχύς και συνάμα τόσο
σκληρός, δεν ήταν ικανός να διαρκέσει ούτε καν εκείνα τα 100 χρόνια που θα του
πρόσφεραν λίγη αιωνιότητα. Γεννήθηκε το 1914 και πέθανε το 1989.

Σ’ αυτήν την περίοδο ο άνθρωπος απέκτησε ταυτόχρονα τα μέσα για να καταστρέψει
τη Γη και για να ξεκινήσει την κατάκτηση του διαστήματος. Οι πιο θλιβερές
βαρβαρότητες συνέβησαν μπροστά μας. Πώς είναι δυνατόν να φύγει ποτέ από τη
μνήμη μας το Ολοκαύτωμα;».

«Ρίτσαρντ, πρέπει να μιλήσουμε. Θα σου στείλω e-mail»

ΤΟ ΓΝΩΣΤΟ αμερικανικό περιοδικό των «φρικς» της τεχνολογίας «Wired» θέτει το
πρόβλημα από τη δική του οπτική γωνία. Η εξέλιξη της τεχνολογίας τα είκοσι
επόμενα χρόνια, γράφει στο τελευταίο του τεύχος, θα επηρεάσει θετικά την
οικονομία. Η οικονομική ανάκαμψη θα έχει επιπτώσεις στην πολιτική και την
κοινωνία, που με τη σειρά τους θα επιφέρουν αλλαγές στον τομέα του πολιτισμού.

Έτσι, το 2010 θα έχουμε ήδη φθάσει στην τρίτη γενιά αυτοκινήτων που θα
κινούνται με καθαρό υδρογόνο. Η χρήση του βιντεοφώνου θα έχει γενικευθεί, όπως
και η κατανάλωση γενετικά τροποποιημένων φρούτων και λαχανικών (αν μέχρι τότε
η γενετική δεν έχει δώσει το δικό της Τσερνόμπιλ). Η Ρωσία θα έχει ολοκληρώσει
τη μετάβασή της στον καπιταλισμό και η Ταϊβάν θα έχει αφομοιώσει την Κίνα. Τα
ζώα θα έχουν γίνει δωρητές οργάνων, οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έχουν
αποποινικοποιήσει τα ναρκωτικά και οι μεγάλες δυνάμεις ­ Ευρώπη, ΗΠΑ, Κίνα και
Ρωσία ­ θα έχουν υπογράψει συνθήκη μη επίθεσης μεταξύ τους.

Δέκα χρόνια αργότερα θα έχουμε «εργοστάσια τσέπης», «παιδιά κατά παραγγελία»
και προσδόκιμο ζωής 120 χρόνια. Η αυτοκινητοβιομηχανία θα έχει περάσει σε
εναλλακτικές μορφές ενέργειας, ο πληθυσμός της Γης θα έχει σταθεροποιηθεί στα
11 δισεκατομμύρια ψυχές και ο άνθρωπος θα έχει επιτέλους πατήσει το πόδι του
στον Άρη. Η Ιταλία θα έχει διαλυθεί προς όφελος της Ευρώπης, η Κίνα θα έχει
την πρώτη οικονομία στον κόσμο και ο ανθρώπινος πολιτισμός θα είναι για πρώτη
φορά πραγματικά οικουμενικός.

Το ρολόι αυτό, που σχεδίασε ο Ντάνι Χίλις, θα χτυπάει κάθε χρόνο και θα ηχεί δυνατά κάθε χιλιετία…

ΑΝ ΟΜΩΣ τα παιδιά του Internet βλέπουν το μέλλον ρόδινο (με βάση τουλάχιστον
τα δικά τους κριτήρια), οι διανοούμενοι ­ φύσει πιο απαισιόδοξοι ­ προσπαθούν
να εξισορροπήσουν κάπως τα πράγματα. Το «δικό τους» περιοδικό, το «New
Yorker», εμφανίζεται έτσι πιο μετρημένο. Το μέλλον θα είναι μια σύνθεση
ανάμεσα στο άγνωστο και στο παρελθόν, τονίζεται σ’ ένα ειδικό τεύχος του
περιοδικού που ονομάζεται «Next». Στο τέλος αυτού του «παγκοσμιοποιημένου»
αιώνα, ο καπιταλισμός θυμίζει όλο και περισσότερο τον προλεταριοποιημένο κόσμο
που είχε προβλέψει ο Μαρξ. Τα μέτρα του Κλίντον και του Μπλαιρ για την
αντιμετώπιση της εγκληματικότητας παραπέμπουν τις κοινωνίες μας στον 17ο
αιώνα. Ακόμη και η εξελικτική ψυχολογία μάς συμβουλεύει ότι αν θέλουμε να
αντιμετωπίσουμε το μέλλον σε πλήρη φόρμα θα πρέπει να γίνουμε αυτό που ήμασταν
πριν από πολύ καιρό ­ με άλλα λόγια, να ανακαλύψουμε τον χιμπατζή μέσα μας.

ΜΕΧΡΙ ΝΑ τα καταφέρουμε πάντως, ιδού οι βασικές προβλέψεις του «πιο σνομπ
περιοδικού της Αμερικής» για την επόμενη χιλιετία:

* Ο επόμενος (ή μεθεπόμενος) πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών δεν θα είναι ούτε
Δημοκρατικός ούτε Ρεπουμπλικανός: θα είναι Ρεπουμπλικάνα. Το όνομά της είναι
Ελίζαμπεθ Χάνφορντ Ντόουλ και πρόκειται για τη σύζυγο του ανθρώπου που
ηττήθηκε κατά κράτος από τον Κλίντον στις τελευταίες εκλογές.

* Παρά την επίθεση του Internet και τις προβλέψεις του κυρίου Νίκολας
Νεγκροπόντε, οι εφημερίδες θα ξεπεράσουν την κρίση. Ο κόσμος εξακολουθεί να
τις αγοράζει και οι διαφημιστές τις προτιμούν από τις ηλεκτρονικές τους
εκδόσεις. Αρκεί βέβαια και οι εφημερίδες να σέβονται τους αναγνώστες τους, να
δίνουν έμφαση στις αναλύσεις και να μη μιμούνται την τηλεόραση.

* Η αμερικανική Υπηρεσία Δίωξης Ναρκωτικών θα ακολουθήσει μια νέα προσέγγιση.
Αντί να παριστάνουν οι αστυνομικοί τους τοξικομανείς που αναζητούν τη δόση
τους προσπαθώντας να συλλάβουν τους εμπόρους, θα κάνουν τους «ντίλερ» που
αναζητούν ναρκομανείς. Η στρατηγική αυτή προφανώς θα αποτύχει και δεν θα μένει
άλλη λύση από την αποποινικοποίηση όλων των ναρκωτικών ­ σκληρών και μαλακών.
Στο μεταξύ, βέβαια, θα έχει ποινικοποιηθεί πλήρως το κάπνισμα. Ακόμη και στην κρεβατοκάμαρα.

*Ένας στοχαστής που κατηγορήθηκε όσο κανείς άλλος για όλα τα δεινά του κόσμου
θα επιστρέψει θριαμβευτικά στις βιβλιοθήκες μας. Ο Καρλ Μαρξ είναι χωρίς
αμφιβολία ο διανοητής του μέλλοντος, αναφωνεί το «New Yorker». Είχε μιλήσει
για όλα: για την παγκοσμιοποίηση, για τις ανισότητες, για τη διαφθορά, για τα
μονοπώλια, για την παρακμή της «υψηλής» κουλτούρας. Και δικαιώθηκε ­ όσο κι αν
αρνούνται να το ομολογήσουν οι σημερινοί οικονομολόγοι.

Καρλ Μαρξ: ο διανοητής του 21ου αιώνα

Ο ΜΑΝΟΥΕΛ Καστέλς, δεν απαρνείται την αποφασιστική επιρροή του μαρξισμού στην
προσωπικότητά του. Πολιτικός εξόριστος από την Ισπανία του Φράνκο,
πρωταγωνιστής στις φοιτητικές διαδηλώσεις της δεκαετίας του ’60 στο Παρίσι και
καθηγητής Κοινωνιολογίας από το 1979 στο Μπέρκλεϋ, ο Καστέλς θεωρείται ο
«γκουρού των γκουρού». Οι εκτιμήσεις του για τον 21ο αιώνα έχουν έτσι
βαρύνουσα σημασία. Και θα έλεγε κανείς ότι δεν είναι ακριβώς αισιόδοξες.

Ο επόμενος αιώνας, γράφει στο βιβλίο του «Η Εποχή της Πληροφορικής» που
κυκλοφόρησε τον περασμένο μήνα στη Βρετανία από τις Εκδόσεις Blackwell, θα
σημαδευτεί από την επανάσταση της γενετικής. Η Ντόλλυ και η Πόλλυ ήταν μόνο η
αρχή. Εάν χρησιμοποιηθεί με ορθό και φρόνιμο τρόπο, η επανάσταση αυτή θα
συμβάλει στην καταπολέμηση της μόλυνσης του περιβάλλοντος, την αύξηση του
ελεύθερου χρόνου μας και τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης.

Εάν όμως διαπράξουμε τα ίδια λάθη με αυτά που κάναμε στον 20ό αιώνα, εάν
χρησιμοποιήσουμε τις νέες τεχνολογίες για να σκοτώνουμε ο ένας τον άλλο σε
φρικτούς πολέμους, τότε μπορεί να καταφέρουμε τελικά να τερματίσουμε κάθε ζωή
στον πλανήτη.

Η παγκόσμια οικονομία θα αναπτυχθεί ταχύτατα εισχωρώντας σε όλες τις χώρες,
όλες τις κουλτούρες, όλα τα δίκτυα επικοινωνίας και όλες τις βαθμίδες της
οικονομίας, γράφει ο Ισπανός μελετητής. Η πορεία αυτή θα είναι όμως
επιλεκτική. Ορισμένα στρώματα σε όλες τις χώρες θα ωφεληθούν. Άλλοι όμως θα
απορριφθούν από το σύστημα: αρκεί να κοιτάξει κανείς προς την πρώην Σοβιετική
Ένωση. Και η απόρριψη αυτή δεν θα είναι ειρηνική.

Δύο είναι οι πιθανές αντιδράσεις των αποκλεισμένων. Η μία είναι να παίξουν το
παιχνίδι του καπιταλισμού με διαφορετικούς κανόνες. Η παγκόσμια εγκληματική
οικονομία θα αποτελεί κυρίαρχο γνώρισμα της νέας εποχής. Το ερώτημα δεν είναι
αν οι κοινωνίες θα μπορέσουν να εξαλείψουν τα δίκτυα του εγκλήματος, αλλά κατά
πόσον τα τελευταία θα μπορέσουν να ελέγξουν ένα σημαντικό τμήμα της οικονομίας
μας, των θεσμών μας και της καθημερινής μας ζωής.

Υπάρχει όμως και μια άλλη πιθανή αντίδραση κατά του κοινωνικού αποκλεισμού: ο
αποκλεισμός των αποκλειόντων από τους αποκλεισμένους. Σε ολόκληρο τον κόσμο
παρατηρείται ήδη μια έκρηξη εξτρεμιστικών κινημάτων που χρησιμοποιούν το
Κοράνι, τη Βίβλο ή οποιοδήποτε άλλο ιερό κείμενο ως σημαία της απελπισίας τους
και όπλο της οργής τους. Αυτοί, οι απελπισμένοι, θα αποτελέσουν την πιο
αποφασισμένη και πιο ανυποχώρητη απειλή προς τον μονόδρομο καπιταλισμό. Αυτοί,
οι απόβλητοι, θα αντισταθούν στους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, τη στιγμιαία
οικονομία, τη μαζική εκμετάλλευση των παιδιών και την εξαφάνιση όλο και
περισσότερων ανθρώπων σε διάφορες «μαύρες τρύπες». Και η πρόσβαση που έχουν σε
όπλα μαζικής καταστροφής απειλεί να ανατρέψει τις αισιόδοξες πλευρές της
εποχής της πληροφορικής.