Νίκος Καββαδίας: «Μπάσες στεριές, ήλιος πυρρός»

Ήταν το 1943 που ο Βάρναλης σημείωνε για τον Καββαδία: «Ολοι τον αναγνωρίζουνε και τον εχτιμούνε και ξέρουνε στίχους του απέξω»! Ας σημειωθεί ότι το 1943 δεν είχε εκδοθεί καν η δεύτερη ποιητική συλλογή «Πούσι» (1947), πράγμα που σημαίνει ότι όλη την προηγούμενη δεκαετία 1933-1943 τα «Μαραμπού» είχαν γίνει πολύ δημοφιλή.

Η επίδραση του Καββαδία εκτείνεται και εκτός λογοτεχνίας: θα βρούμε κόμικ – το «Πούσι» και άλλες ιστορίες εμπνευσμένες από τα έργα του –, γελοιογραφίες με ευθείες αναφορές σε στίχους του αλλά και λέξεις ή φράσεις από στίχους του, όπως «Μαραμπού», «Σταυρός του Νότου», «Captain Jimmy» κ.ά. σε ονομασίες καταστημάτων. Η απήχησή του αποδεικνύεται επίσης και από το πλήθος των μελοποιήσεων, αλλά και των εργασιών – μελετών για το έργο του, οι οποίες είναι δυσανάλογα πολλές σε σχέση με την περιορισμένη συγγραφική του παραγωγή.

Η γλώσσα του Καββαδία είναι ένα γοητευτικό χαρμάνι από ελληνικά και ξένα στοιχεία που τα αναμειγνύει χωρίς επιτήδευση, χωρίς η ανάμειξη να γίνεται μανιέρα, και αυτό κάνει αυτό το μείγμα πολύ επιδραστικό.

Η κοινή νεοελληνική συνυπάρχει με διαλεκτικά και ιδιωματικά στοιχεία και με τη lingua franca της ανατολικής Μεσογείου, μαζί με ανθρωπωνύμια και τοπωνύμια και ονόματα καραβιών, φαρμάκων, τίτλους βιβλίων και εικαστικών έργων – όλα μαζί σε ένα αρωματικό και πολλές φορές εξωτικό γλωσσικό χαρμάνι.

Έχει πολλάκις επισημανθεί η εντύπωση που προκαλούν οι ασυνήθιστες ομοιοκαταληξίες των ποιημάτων του, π.χ. κοινές λέξεις ριμάρουν με τοπωνύμια (μποτίλια – Μαρσίλια, καιρού – Περού, Ακορά – πορφυρά, κεφαλών – Τουλών, τορπίλλα – Τοκοπίλλα, είδες – Εβρίδες κ.ά.) ή λέξεις γραμμένες στα ελληνικά και σε ξένη γλώσσα (εφάνη – Fanny, αναλαμπές – Gabes, πυργίσκοι – whisky, αγαπώ – Depot, locomotrice – τρεις κ.ά.). Αλλά και ο πλούτος του πραγματολογικού υλικού που θησαυρίζει ο Καββαδίας στα έργα του πολύ γρήγορα κάνουν τον αναγνώστη να αισθάνεται ότι ταξιδεύει ανά την υφήλιο και μάλιστα μέσα στους αιώνες: ένα χωροχρονικό παζλ γεννιέται, όπου κάθε κομμάτι έχει τη θέση του. Οι μεγάλοι ζωγράφοι της Αναγέννησης μοιάζουν να εικονογραφούν σκηνές από την ζωή των χαρακτήρων του καββαδιακού έργου και συνομιλούν με τους ιμπρεσιονιστές και τους δημιουργούς της πρωτοπορίας του 20ού αιώνα – ακόμη και μέσα σε ένα ιατρείο ενός κινέζικου λιμανιού!

Γράφοντας και ξαναγράφοντας το «Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καββαδία» (τίτλος που παροδηγεί τελικά, διότι πρόκειται για μια συλλογή του γλωσσικού υλικού όλου του έργου του Καββαδία ταξινομημένου σε ενότητες με πλήθος διευκρινιστικών παρατηρήσεων) ταξίδεψα σε απίστευτες χωροχρονικές διαδρομές. Από μια περιπέτεια στις Κουρίλες μέχρι ένα τραγικό περιστατικό στο Κολόμπο, από τον θάνατο στο Παλιό Λιμάνι της Μασσαλίας μέχρι μια εξαφάνιση στις συνοικίες της Βηρυτού, ένας άγνωστος κόσμος αναδύεται μέσα από τον λιτό, ελλειπτικό αφηγηματικό λόγο του Καββαδία, που άλλοτε κρύβει, άλλοτε μεταμφιέζει κι άλλοτε αποκαλύπτει – πάντα με επίκεντρο τον άνθρωπο, παρόλο που το φόντο είναι το καράβι και η θάλασσα.

Ο καββαδιακός λόγος είναι έντονα εικονοπλαστικός και παράγει δυνατές εικόνες. Ανάλογα με τον αποδέκτη, η πρόσληψη μπορεί να δώσει αναπάντεχα αποτελέσματα. Διαβάζοντας π.χ. τους στίχους από το «Καραντί»

Μπάσες στεριές ήλιος πυρρός και φοινικιές

Ένα πουλί που ακροβατεί στα παταράτσα

Γνέφουνε δυο στιγματισμένα μαύρα μπράτσα

Που αρρώστιες τα ‘χουνε τσακίσει τροπικές

Ο αναγνώστης μπορεί να ανακαλέσει εικόνες από τις περιπέτειες του Κόρτο Μαλτέζε στους τροπικούς (ο Ούγκο Πρατ φυσικά δεν σχετίζεται με τον Καββαδία). Κάπως έτσι ταξιδεύει τον αναγνώστη ο λόγος του Καββαδία: το ποιητικό ταξίδι γίνεται φαντασιακό και ουκ ολίγες φορές και πραγματικό: όπως έχουν ομολογήσει, κάποιοι έγιναν ναυτικοί επηρεασμένοι από τους στίχους του Καββαδία!

Αλλά και ο Καββαδίας κάπως έτσι δεν έγινε ναυτικός; Επηρεασμένος από τη λογοτεχνία και τον δυνατό εικονοπλαστικό λόγο ενός άλλου συγγραφέα περιπετειωδών μυθιστορημάτων, του «Captain» Maine Reid (1818-1883), ο Καββαδίας γράφει με μολύβι στη σελίδα του πρώτου κεφαλαίου του μυθιστορήματος «Εις την θάλασσαν» του Μαίην Ρηδ (όπως είχε αποδοθεί στα ελληνικά το όνομα του συγγραφέα): «Ο Μαύρος [=παρατσούκλι του Καββαδία] χαρίζει στην Ελγκα το βιβλίο που τον ανάγκασε να γίνει ναυτικός. Φεβρ. 1944».

Ο Γιώργος Τράπαλης έχει γράψει το βιβλίο «Γλωσσάρι στο έργο του Νίκου Καββαδία», Αγρα 2024 (1^η έκδοση 1992) και έχει παρουσιάσει όψεις του έργου του Καββαδία σε εφημερίδες, περιοδικά, ραδιοφωνικές και τηλεοπτικές εκπομπές.