«Γιαγιά, θα μου πεις ένα παραμύθι;» – Πώς η προφορική αφήγηση φθίνει στον ψηφιακό κόσμο

Υπήρχε μια μυσταγωγία πριν τον ύπνο. Χαμηλωμένο φως, ένα προσκέφαλο και μια γνώριμη φωνή. Ήταν ώρα για παραμύθι. Η μνήμη να κοιμάμαι ακούγοντας την αγαπημένη ιστορία με ποντικάκια ή τον μολυβένιο στρατιώτη μου υπενθυμίζει κάτι: Ζήσαμε κάποτε ψηφιακά ελεύθεροι.

Μια φορά κι έναν καιρό… Η φράση αυτή δεν ήταν απλώς αρχή για ένα παιδικό νανούρισμα. Ήταν κατώφλι μιας αρχέγονης ανθρώπινης εμπειρίας. Καθώς η φωνή του αφηγητή αυξομείωνε την ένταση και τη χροιά της, το παιδικό πνεύμα καλούνταν να πλάσει μόνο του τις μορφές, τα κάστρα και τα σκοτεινά δάση. Τίποτα δεν δινόταν έτοιμο· η εικόνα γεννιόταν εσωτερικά, μέσα από τη σιωπή και τον ρυθμό του προφορικού λόγου. Μετά; Τι έγινε μετά – ρωτούσα τη γιαγιά.

Στα σύγχρονα δωμάτια, τη θέση του αφηγητή διεκδικεί καθημερινά μια φωτεινή οθόνη. Λάπτοπ, τάμπλετ, κινητό. Ο ακροατής —παιδί ή ενήλικας— δεν βρίσκει χώρο για αναμονή και φαντασία. Στην αδιάκοπη ροή εικόνων και ήχων, το σώμα μένει ακίνητο αλλά ο νους παραμένει σε διαρκή εγρήγορση, ανίκανος να κατεβάσει ταχύτητα. Χωρίς εκείνη την πολύτιμη παύση που κάποτε πρόσφερε μια ιστορία στο μισοσκόταδο, το πνεύμα δεν προλαβαίνει να ανασάνει, να αφομοιώσει τη μέρα που πέρασε, να βυθιστεί στη γαλήνη του ύπνου.

Η ανθρωπολογία του μύθου και η απώλεια της προφορικότητας

Για χιλιετίες, πριν ο λόγος αποτυπωθεί στο χαρτί και αργότερα στην οθόνη, οι ανθρώπινες κοινωνίες συγκροτούνταν γύρω από την προφορική αφήγηση. Ο μύθος και το λαϊκό παραμύθι δεν υπήρξαν ποτέ αθώα παραληρήματα της φαντασίας. Όπως ανέδειξαν οι μεγάλοι μελετητές της λαογραφίας και της δομικής ανθρωπολογίας, από τον Προπ και τους Γκριμ έως τον Νικόλα Πολίτη, τα παραμύθια συνιστούν συμβολικούς χάρτες της ανθρώπινης ύπαρξης. Μέσα από αρχετυπικές μορφές, δοκιμασίες, μεταμορφώσεις και υπερβάσεις, οι λαοί κωδικοποιούσαν τους βαθύτερους φόβους τους —τον θάνατο, την απώλεια, την ενηλικίωση, τη σύγκρουση καλού και κακού. Μετέδιδαν τη συλλογική σοφία από γενιά σε γενιά.

Στην ελληνική λαϊκή παράδοση, οι παροιμίες, οι θρύλοι και τα παραμύθια λειτουργούσαν ως ζωντανός οργανισμός. Κάθε αφηγητής δεν αναπαρήγαγε μηχανικά ένα κείμενο, αλλά το αναδημιουργούσε, προσαρμόζοντάς το στον τόπο, τον χρόνο και το ακροατήριό του. Η προφορική αφήγηση ήταν μια πράξη βαθιά κοινοτική και σωματική: απαιτούσε βλέμμα, χειρονομία, παύση. Όταν αυτή η αλυσίδα σπάει, δεν χάνεται απλώς μια συνήθεια· διαρρηγνύεται η συνέχεια της συλλογικής μνήμης.

Όχι, δεν ήταν όλα αθώα στο παρελθόν

Ασφαλώς, η κριτική προσέγγιση επιβάλλει να αποφεύγουμε την άκριτη ωραιοποίηση του παρελθόντος. Το γεγονός ότι η προφορική παράδοση διέθετε αφηγηματική μαγεία δεν σημαίνει πως το περιεχόμενό της ήταν άμεμπτο, ούτε πως σήμερα οι γονείς έπαψαν να διαβάζουν στα παιδιά τους.

Αν εξετάσουμε τα κλασικά παραμύθια μέσα από το πρίσμα της σύγχρονης σκέψης, θα διαπιστώσουμε ότι πολλά από αυτά —από τη Σταχτοπούτα έως τη Χιονάτη— αναπαρήγαγαν βαθιά πατριαρχικά και στερεοτυπικά πρότυπα: παθητικές γυναικείες φιγούρες που ανέμεναν τη σωτηρία από έναν άγνωστο πρίγκιπα.

Σε αυτό το επίπεδο, η σύγχρονη παιδική λογοτεχνία έχει πραγματοποιήσει ουσιαστικά άλματα. Οι σημερινοί γονείς επιλέγουν ιστορίες πολύ πιο συνειδητά, καλλιεργώντας έννοιες όπως η συμπερίληψη, η ενσυναίσθηση, η συναίνεση και η ελεύθερη έκφραση του συναισθήματος. Το έλλειμμα της εποχής μας, επομένως, δεν εντοπίζεται στην ποιότητα των σύγχρονων κειμένων, αλλά στην αδυναμία μας να προστατεύσουμε τον χρόνο και τον χώρο της αφήγησης απέναντι στην παντοδυναμία της οθόνης και την εξάντληση της καθημερινότητας.

Από την εμπειρία της ιστορίας στον θόρυβο της πληροφορίας

Ήδη από το 1936, ο Γερμανός στοχαστής Βάλτερ Μπένγιαμιν, στο εμβληματικό του δοκίμιο «Ο Αφηγητής», προειδοποιούσε ότι η τέχνη της αφήγησης οδηγείται σε μαρασμό. Ο Μπένγιαμιν διέκρινε μια θεμελιώδη αντίθεση ανάμεσα στην αφήγηση και την πληροφορία: η πληροφορία αντλεί την αξία της αποκλειστικά από τη στιγμιαία επικαιρότητά της και εξαντλείται τη στιγμή που προσφέρεται, ενώ η αφήγηση διατηρεί τη δύναμή της στον χρόνο, ενσωματώνεται στη βιωμένη εμπειρία του ακροατή και γεννά στοχασμό.

Ο Γάλλος φιλόσοφος Πολ Ρικέρ ανέπτυξε τη θεωρία της «αφηγηματικής ταυτότητας», υποστηρίζοντας ότι ο άνθρωπος συγκροτεί την αυτοσυνειδησία του μόνο μέσα από ιστορίες που διαθέτουν συνοχή, αρχή, μέση και τέλος.

Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η διάκριση αυτή αποκτά δραματικές διαστάσεις. Οι νεότερες γενιές εκτίθενται σε έναν καταιγισμό αποσπασματικών βίντεο λίγων δευτερολέπτων, στερούμενες την αργή, εσωτερική διεργασία της αφήγησης.

Δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι σε πρόσφατες διεθνείς έρευνες, περίπου ένα στα τέσσερα παιδιά δηλώνει ως κορυφαία επαγγελματική φιλοδοξία να γίνει influencer ή δημιουργός ψηφιακού περιεχομένου. Όταν τα κυρίαρχα πολιτισμικά πρότυπα παύουν να είναι οι ήρωες των μύθων που δοκιμάζονται και μεταμορφώνονται ηθικά, και αντικαθίστανται από πρόσωπα που μετρούν την ύπαρξή τους σε ψηφιακή ορατότητα και αλγοριθμική απήχηση, μεταβάλλεται ριζικά ο τρόπος με τον οποίο ο άνθρωπος νοηματοδοτεί τη ζωή του.

Το ψυχικό αποτύπωμα της απουσίας του αφηγητή

Η μετατόπιση από τη ζώσα φωνή στον ψηφιακό δέκτη επιφέρει, ταυτόχρονα, μια βαθιά ψυχολογική τομή. «Η αφήγηση ενός παραμυθιού πριν τον ύπνο δεν αποτελεί απλή ψυχαγωγία, αλλά θεμελιώδη μηχανισμό συναισθηματικού δεσμού και ψυχικής ρύθμισης», επισημαίνει η κλινική ψυχολόγος – παιδοψυχολόγος Έλενα Παπαδοπούλου.

«Όταν ο γονιός ή ο παππούς αφηγείται μια ιστορία, προσφέρει την αμέριστη παρουσία του και τη σταθερότητα της φωνής του, στοιχεία που κατευνάζουν το νευρικό σύστημα και εδραιώνουν το αίσθημα ασφάλειας. Αντιθέτως, η έκθεση σε ταχύτατα οπτικά ερεθίσματα διατηρεί τον εγκέφαλο σε κατάσταση υπερδιέγερσης, αναστέλλοντας την ηρεμία του ύπνου. Πάνω απ’ όλα, όμως, η ακρόαση μιας ιστορίας καλλιεργεί την αφαιρετική σκέψη και την ενσυναίσθηση, καθώς ο ακροατής καλείται να φανταστεί τον εσωτερικό κόσμο του ήρωα — μια δεξιότητα που ατροφεί μπροστά στην παθητική κατανάλωση εικόνων».

Η αναγκαιότητα να ξαναπιάσουμε το νήμα του μύθου

Η τεχνολογία αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της σύγχρονης συνθήκης και η στείρα άρνησή της θα ήταν ατελέσφορη.

Το στοίχημα — ανάμεσα στον αναλογικό κόσμο της μνήμης και την ψηφιακή πραγματικότητα του παρόντος— είναι να καταφέρουμε να ανακτήσουμε το μύθο. Οφείλουμε να μας προσφέρουμε ξανά αρχέγονη αγωνία για ζωή.