Η (καλτ;) επιστροφή της ανάγνωσης

Έχουμε συνηθίσει εδώ και χρόνια να διαπιστώνουμε τη δραματική υποχώρηση της ανάγνωσης. Και πράγματι αρκετές έρευνες δείχνουν ότι στην εποχή της εικόνας και του σκρόλινγκ ακόμα και η ικανότητα αναγνωστικής συγκέντρωσης συρρικνώνεται.

Την ίδια όμως στιγμή καταγράφεται μια αντίρροπη δυναμική. Η κοινωνική και επικοινωνιακή διάσταση της ανάγνωσης ενισχύεται σε νέα περιβάλλοντα: λέσχες, μικρά και εξειδικευμένα βιβλιοπωλεία, συζητήσεις στα κοινωνικά δίκτυα, BookTok και Bookstagram, νέες αναγνωστικές κοινότητες. Μήπως η ανάγνωση τελικά επιστρέφει; Και αν ναι, πώς;

Ένα πρόσφατο άρθρο στον βρετανικό «Guardian» (Michaela Makusha, «The rise of the “hot literati”: how reading became sexy», 22.7.26) επιβεβαιώνει τις απίθανες τροπικότητες που λαμβάνει η τάση αισθητικοποίησης της ανάγνωσης.

Το να είσαι βιβλιόφιλος είναι κυριολεκτικά… της μόδας. Ο οίκος Dior παρουσίασε νέες πανάκριβες tote bags, διακοσμημένες με εξώφυλλα της πρώτης έκδοσης κλασικών έργων όπως ο «Οδυσσέας» του Τζόις ή τα «Άνθη του Κακού» του Μποντλέρ, που έγιναν ανάρπαστες.

Ο οίκος Miu Miu διοργανώνει λέσχη ανάγνωσης, ενώ ο οίκος Chanel τις δικές του διαδικτυακές Rendez-vous littéraires.

Επιπλέον, το περιοδικό μόδας «i-D» συστήνει το νεοϋορκέζικο «Whitney Review» ως ένα νέο σέξι περιοδικό των «hot literati» που αναδιαμορφώνουν τη λογοτεχνική και πολιτισμική κριτική με στυλ και αιχμηρές κριτικές των 200 λέξεων. Μπορεί αυτή η ορατότητα της λογοτεχνίας σε «εξωτικά» πεδία να φέρει αναγνώστες;

Οι επιτελέσεις του νέου φετιχισμού του βιβλίου και η ανανεωμένη κοινωνιογραφία της ανάγνωσης (ποιοι διαβάζουν τι και για ποιο σκοπό) είναι φαινόμενα αξιοπρόσεκτα.

Η γενιά Ζ μπορεί να μην καταφέρει να αποκτήσει στέγη, έχει όμως τη δυνατότητα να επενδύσει στο βιβλίο, στο γούστο και στην πολιτισμική της ταυτότητα. Η θεωρούμενη και παρωχημένη, μονήρης ή ελιτίστικη μέχρι πρότινος αναγνωστική δραστηριότητα αποκτά νέα γοητεία. Κοινότητες που βρίσκονταν πολύ μακριά από τις πνευματικές ελίτ ιδιοποιούνται για δική τους χρήση την ανάγνωση.

Η πίστη στην αναμορφωτική δύναμη του βιβλίου ως μέσου ατομικής καλλιέργειας και κοινωνικής χειραφέτησης έχει ασφαλώς τις ρίζες της στον Διαφωτισμό.

Ωστόσο, εδώ πρόκειται για κάτι πιο σύνθετο και ενδιαφέρον. Η ανάγνωση επιστρέφει κατ’ αρχάς ως πολιτισμικό κεφάλαιο που μπορεί να μετατραπεί σε συμβολικό καθιστώντας το βιβλίο αξεσουάρ κοινωνικής διάκρισης και αναγνώρισης ή συγκρότησης ταυτότητας.

Μία άλλη υπόγεια πτυχή είναι ψυχοκοινωνική. Για όσους δυσφορούν πολιτισμικά η ανάγνωση είναι ένας τρόπος αποσύνδεσης από την ψηφιακή υπερδιέγερση. Η αργή αναγνωστική πράξη είναι μια μορφή αποστασιοποίησης από τον επιβαλλόμενο κόσμο των ψηφιακών ταχυτήτων, ένα είδος αναλογικής αντίστασης.

Στους νεοφώτιστους αναγνώστες εξάλλου επανέρχεται εν μέρει και η σωματική σχέση με την υλικότητα του βιβλίου. Όμως η νέα τάση δεν είναι τόσο ορατή στα μέσα μεταφοράς, στα καφέ και στους ανοιχτούς χώρους όσο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Εδώ εντοπίζεται μια ενδιαφέρουσα αντίφαση: τα κοινωνικά δίκτυα, που συχνά θεωρούνται υπεύθυνα για την υποχώρηση της οπτικής συγκέντρωσης, λειτουργούν ταυτόχρονα ως μηχανισμοί διάδοσης της αναγνωστικής κουλτούρας.

Το ερώτημα που τίθεται είναι αν αυτή η νέα δημοσιότητα της ανάγνωσης μπορεί να οδηγήσει και σε μια ουσιαστικότερη επιστροφή στην αναγνωστική εμπειρία.

Μπορεί η ανάγνωση να γίνει μόδα χωρίς να χάσει την κριτική και χειραφετητική της διάσταση; Ακόμη κι αν αυτό που επιστρέφει προς το παρόν δεν είναι τόσο η ίδια η ανάγνωση ως πάθος, δίψα για γνώση ή παρηγοριά αλλά η επιθυμία να είναι κανείς αναγνώστης, δεν είναι καθόλου αμελητέο.

Ο Χανς Μάγκνους Εντσενσμπέργκερ υποστήριζε ότι «η ανάγνωση είναι μια αναρχική πράξη». Υπερασπιζόταν την ελευθερία του αναγνώστη να οικειοποιείται, να παρανοεί, να εγκαταλείπει ή να χρησιμοποιεί τα κείμενα όπως εκείνος επιθυμεί.

Ίσως, τελικά, η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της νέας αναγνωστικής μόδας να βρίσκεται ακριβώς σε ό,τι διαφεύγει από τη δημόσια εικόνα της ως lifestyle: η αγορά μπορεί να οργανώνει επιφανειακές καταναλωτικές χρήσεις των βιβλίων αλλά δεν μπορεί να προκαθορίσει τι θα κάνει ο αναγνώστης μαζί τους. Αυτή η δυνατότητα καθιστά όλες τις μόδες του βιβλίου, έστω και επιφυλακτικά, ευπρόσδεκτες.

Ο Κώστας Καραβίδας είναι μέλος ΕΔΙΠ στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων