Το τέλος της Ιστορίας και ο φιλελευθερισμός

Οταν παλαιότερα ο πρ. πρόεδρος της Δημοκρατίας είχε μιλήσει για τον «Μινώταυρο του νεοφιλελευθερισμού», είχα γράψει ολόκληρο βιβλίο για το τι ακριβώς είναι αυτός («Νεοφιλελευθερισμός για αρχάριους», Επίκεντρο, 2017). Αλλά, όπως φαίνεται, εις μάτην. Προ ημερών, ο κ. Π. Παυλόπουλος επανήλθε και σε ομιλία του για τη μνήμη του Κ. Τσουκαλά (η οποία ήταν γενικά εξαιρετική) επιτέθηκε και πάλι στον ατυχή νεοφιλελευθερισμό.

Να ξεκαθαρίσουμε καταρχήν πως «Το τέλος της Ιστορίας» του Francis Fukuyama δεν προκάλεσε τον «αχαλίνωτο νεοφιλελευθερισμό». Περισσότερο τον εξέφρασε, τον νομιμοποίησε συμβολικά και, σε ορισμένες αναγνώσεις, συνέβαλε στην ιδεολογική του αυτοπεποίθηση.

Ο Fukuyama δεν είπε «τέλος της πολιτικής». Υποστήριξε, μετά την κατάρρευση του κομμουνισμού, ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία και η οικονομία της αγοράς είχαν κερδίσει τον μεγάλο ιδεολογικό ανταγωνισμό. Δεν εννοούσε ότι σταματούν οι πόλεμοι, οι κρίσεις ή οι πολιτικές συγκρούσεις.

Η περίφημη θέση του ήταν πολύ πιο φιλοσοφική, ότι δηλ. δεν φαίνεται πλέον να υπάρχει ανταγωνιστικό καθολικό πολιτικοϊδεολογικό σύστημα ικανό να αντικαταστήσει τη φιλελεύθερη δημοκρατία. Αδικο είχε; Πού βρίσκεται η Αριστερά σήμερα;

Ομως η δεκαετία του 1990 διάβασε τον Fukuyama πολύ πιο απλοϊκά. Εδώ βρίσκεται το πρόβλημα. Η πολιτική και οικονομική ατμόσφαιρα της εποχής – ΗΠΑ, Βρετανία, παγκοσμιοποίηση, Washington Consensus, ιδιωτικοποιήσεις, deregulation, ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων – δημιούργησε μια σχεδόν τελεολογική πεποίθηση. Η αγορά κέρδισε. Αρα όσο περισσότερη αγορά, τόσο καλύτερα. Η ελεύθερη αγορά δεν χρειάζεται πλέον σοβαρούς πολιτικούς περιορισμούς.

Και εκεί αρχίζει αυτό που σήμερα πολλοί περιγράφουν ως hyper-globalization / market fundamentalism / υπερβολικό νεοφιλελευθερισμό. Ο νεοφιλελευθερισμός δεν ήταν ποτέ απλώς λιγότερο κράτος και περισσότερη αγορά. Ηταν ένα σύστημα που απαιτούσε: κράτος δικαίου, ιδιοκτησία, ανταγωνισμό, θεσμούς, πολιτική ελευθερία, κοινωνική κινητικότητα, περιορισμό της κρατικής αυθαιρεσίας αλλά και κανόνες που εμποδίζουν την οικονομική ισχύ να μετατραπεί σε πολιτική κυριαρχία.

Ο Hayek, ο Friedman ή ο ίδιος ο Adam Smith δεν υποστήριζαν μια κοινωνία χωρίς κανόνες.

Και εδώ βρίσκεται η ειρωνεία του Fukuyama. Η αρχική θέση ήταν περίπου: «Η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν έχει πλέον σοβαρό ιδεολογικό αντίπαλο».

Η πολιτική ερμηνεία που κυριάρχησε έγινε: «Αρα το μοντέλο μας είναι οριστικά σωστό και δεν χρειάζεται ουσιαστική διόρθωση». Και αυτή η δεύτερη θέση ήταν πολύ πιο επικίνδυνη. Διότι όταν ένα πολιτικό σύστημα πιστεύει ότι δεν έχει πλέον αντίπαλο, υπάρχει ο κίνδυνος να σταματήσει να αυτοδιορθώνεται.

Η υπερβολή της δεκαετίας του 1990 και των αρχών του 2000 συνέβαλε σε: παγκοσμιοποίηση, αποβιομηχάνιση ορισμένων περιοχών, διεύρυνση ανισοτήτων, αίσθηση απώλειας ελέγχου, πολιτισμική ανασφάλεια, λαϊκισμό, Trump, Brexit, ευρωπαϊκές λαϊκιστικές δυνάμεις. Παράλληλα βέβαια με έναν έρποντα κρατισμό που μεγάλωσε, παράδοξα, τις ανεξέλεγκτες κρατικές παρεμβάσεις (νέοι φορείς, ανεξάρτητες Αρχές κ.ά.).

Το πρόβλημα σήμερα δεν είναι τόσο ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία απέτυχε. Είναι ότι ένα μέρος του φιλελευθερισμού έχασε την κοινωνική του βάση. Υπάρχει ανάγκη ανασύνδεσης του κεντρώου/φιλελεύθερου χώρου με τις λαϊκές και μεσαίες τάξεις, αντί να αντιμετωπίζονται οι ανησυχίες τους ως οπισθοδρομικές ή λαϊκιστικές. «Το τέλος της Ιστορίας» ίσως συνέβαλε περισσότερο στην κρίση της φιλελεύθερης δημοκρατίας όχι επειδή προέβλεψε σωστά το μέλλον, αλλά επειδή πολλοί πίστεψαν ότι δεν χρειαζόταν πλέον να αγωνίζονται για να διατηρήσουν και να ανανεώσουν τη φιλελεύθερη δημοκρατία.