Γυναικείο βλέμμα πάνω σε πειθαρχημένα σώματα

Η ιστορία του γυναικείου σώματος γράφεται με τη βία της πειθαρχίας των κανόνων. Η νορβηγίδα σκηνοθέτις Μόνα Φάστβολντ το δείχνει σε ένα μικρού μήκους φιλμ συμμετέχοντας στην ταινιοθήκη Miu Miu Women’s Tales που την απαρτίζουν 31 γυναίκες σκηνοθέτες. Ενα αυστηρό ριγέ φόρεμα – πουκάμισο της Miu Miu έγινε ο βασικός χαρακτήρας του φιλμ «Discipline» (Πειθαρχία) που αφορά την παιδική ηλικία, την ταυτότητα, τον έλεγχο, τη μόδα, τις ενδόμυχες σκέψεις.

Η Φάστβολντ κάνει γυρίσματα σε έναν χώρο που θυμίζει παλιό οικοτροφείο καθολικών καλογραιών φωτίζοντας την αίθουσα με χρυσό φως. Και ένα ανοίκειο σύμπλεγμα από πάνινες μαριονέτες ντυμένες ομοιόμορφα με ριγέ μπλε άσπρα φορέματα – πουκάμισα χορεύουν στηριγμένες πάνω στις γυναίκες παρτενέρ τους που κρύβουν τα χαρακτηριστικά τους με απρόσωπες μάσκες. «Με ενδιαφέρει ο τρόπος με τον οποίο η πειθαρχία διδάσκεται στα κορίτσια πολύ πριν διαμορφωθεί η ταυτότητά τους, μέσα από χειρονομίες, ρούχα, τη στάση του σώματος και της επαναλαμβανόμενης ρουτίνας. Ο τίτλος της ταινίας αντικατοπτρίζει αυτή την ένταση μεταξύ ελέγχου και ευγένειας», εξηγεί η σκηνοθέτις για την ιδέα της να δείξει μία τελετή περάσματος με ένα ρούχο στο άδειο σώμα της μαριονέτας.

Η ιδέα της μετάβασης του κοριτσιού σε νεαρή γυναίκα ξεκινά με τις χορεύτριες που ντύνουν τη μαριονέτα τους και τη χειρίζονται αντί για τον εαυτό τους. Η τρυφερότητα της κίνησής τους θα φέρει κάθε χορεύτρια σε διάλογο με τον δεκατριάχρονο εαυτό της. Ο πειραματικός ήχος από συγχρονισμένα κρουστά και ένα τρεμάμενο φλάουτο συνοδεύει ένα νεαρό κορίτσι που το ροζ φόρεμά του το ξεχωρίζει από τα άλλα, βγαίνοντας στον κόσμο. Επιτέλους είναι ορατή, αλλά όχι ακόμα πλήρως διαμορφωμένη.

Η μικρού μήκους ταινία της Μόνα Φάστβολντ ωραιοποιεί μία σκοτεινή αλήθεια. Στην πραγματικότητα η μεταμόρφωση του κοριτσιού σε νεαρή γυναίκα αλλά και τα σώματα πολλών ενήλικων γυναικών παγιδεύτηκαν μέσα σε ένα μπερδεμένο κουβάρι από επιθυμίες και κανόνες τιμωρητικούς ή περιοριστικούς που έθεσαν άλλοι για εκείνες και τις υποχρεώνουν να υπακούσουν. Είναι αυτό το κουβάρι που προσπαθούν να ξεμπλέξουν και να το περάσουν μέσα από ένα «κουμπί». Αυτό για το οποίο ενημερώνει η Ελληνική Αστυνομία: ότι κάθε μήνα 450 γυναίκες ενεργοποιούν την εφαρμογή panic button γιατί κινδυνεύουν μέσα στην οικογένειά τους. Η συνθήκη αυτής της βίας είναι ανατριχιαστική. Πιο θλιβερό είναι το γεγονός ότι τα θύματα αυξάνονται και η ανοδική φορά των αριθμών τους επαληθεύει τη συχνότητα μιας πράξης που γίνεται απειλητική μόδα.

Το γυναικείο βλέμμα στην ιστορική έρευνα, όπως συμβαίνει και με το γυναικείο βλέμμα στον κινηματογράφο, δεν αφορά την ανατροπή των σχέσεων εξουσίας, αλλά την εστίαση της προσοχής. Δίνει σημασία στους αργούς χρόνους της καθημερινότητας, παρατηρεί τις εσωτερικές καταστάσεις και τις εξηγεί. Η ιστορικός Erin Maglaque στο βιβλίο της «Presence: Α Hidden History of the Female Body» (Astra) σκύβει το βλέμμα της πάνω σε σώματα που ονειρεύονται να απελευθερωθούν.

«Κράτησα σημειώσεις για γυναίκες που στο παρελθόν επιθυμούσαν μια ανεξάρτητη ζωή, αναγνώριση, μισθό, ξεκούραση. Που επιθυμούσαν αγάπη, πόθο και απόλαυση. Που επιθυμούσαν σωματική αυτονομία. Που επιθυμούσαν χρόνο για να εργάζονται, να φροντίζουν, να γράφουν και να ονειρεύονται. Και πάνω απ’ όλα, που επιθυμούσαν ελευθερία. Γυναίκες που μιλούσαν με φωνές γεμάτες ανυπακοή και αβεβαιότητα. Οι απλές γυναίκες σπάνια έγραφαν. Οταν οι γυναίκες μιλούσαν – στο δικαστήριο, στην εκκλησία –, τα λόγια τους μπορούσαν να είναι διστακτικά, ατελή, διακεκομμένα από σιωπές, από ό,τι δεν μπορούσε να ειπωθεί. Και τα λόγια τους τις περισσότερες φορές τα κατέγραφαν άνδρες».

Παρουσία

Η Erin Maglaque με τη μελέτη της «Presence» ανιχνεύει την ιστορία του γυναικείου σώματος μέσα στον χρόνο της προνεωτερικής Ευρώπης. Μία ιστορία του μόχθου, της γέννησης, των στερήσεων, του ελέγχου και της επιβολής. Εντοπίζει σε θραύσματα αρχείων «γυναικείες φωνές»: μιας αγγλίδας μαίας του 17ου αιώνα, το βιβλίο με συνταγές μιας μοναχής στην Περούτζια, μιας έφηβης υπηρέτριας που κοιμόταν σε ένα μαξιλάρι στο πάτωμα δίπλα στο κρεβάτι του αφεντικού της.

Αποκαλύπτει πόσα από αυτά που ο σύγχρονος δυτικός κόσμος θεωρεί δεδομένα δημιουργήθηκαν την περίοδο του Διαφωτισμού, όταν οι άνδρες κυριάρχησαν στα σώματα των γυναικών: όπως τα πρότυπα γυναικείας ομορφιάς. Τα οποία μεταβλήθηκαν από το σώμα που συμβόλιζε την «αφθονία και τη γονιμότητα» σε εκείνο που μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα συμβόλιζε την «εκλέπτυνση και την αυτοκυριαρχία».