Οι ευρωπαϊκές φυλακές βρίσκονται πλέον πολύ κοντά σε μια γενικευμένη κρίση. Ο υπερπληθυσμός, οι απάνθρωπες συνθήκες διαβίωσης, η έλλειψη προσωπικού και η αδυναμία σωστής επανένταξης των κρατουμένων συνθέτουν μια εικόνα που, σύμφωνα με ειδικούς και οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, απειλεί να τινάξει στον αέρα ολόκληρο το σωφρονιστικό μοντέλο της Ευρώπης.
Η τελευταία έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης για τις συνθήκες κράτησης στις 46 χώρες – μέλη του οργανισμού επιβεβαίωσε αυτό που εδώ και χρόνια φοβούνταν πολλοί: οι ευρωπαϊκές φυλακές γεμίζουν με ταχύτερο ρυθμό από αυτόν που μπορούν να διαχειριστούν τα κράτη.
Μέσα σε έναν μόλις χρόνο, από τον Ιανουάριο του 2024 έως τον Ιανουάριο του 2025, ο μέσος αριθμός κρατουμένων ανά 100 διαθέσιμες θέσεις αυξήθηκε από 94,7 σε 95,2. Πίσω από αυτόν τον μέσο όρο όμως κρύβονται δραματικές εικόνες. Σε αρκετές χώρες, οι φυλακές λειτουργούν ήδη πολύ πάνω από τα όρια ασφαλείας.
Η Τουρκία και η Γαλλία εμφανίζουν από τα πιο επιβαρυμένα συστήματα, με 131 κρατουμένους ανά 100 διαθέσιμες θέσεις. Ακολουθούν η Κροατία, η Ιταλία, η Μάλτα, η Κύπρος, η Ουγγαρία, το Βέλγιο και η Ιρλανδία. Ακόμη και χώρες που παραδοσιακά θεωρούνταν πρότυπα κοινωνικής πολιτικής, όπως η Σουηδία και η Φινλανδία, εμφανίζονται πλέον σε κατάσταση πίεσης.
Η Ελλάδα επίσης καταγράφεται στις χώρες με σημαντικό πρόβλημα υπερπληθυσμού, επιβεβαιώνοντας ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται μόνο στις χώρες της Ανατολικής ή Νότιας Ευρώπης. Σε πολλές φυλακές, κρατούμενοι στοιβάζονται σε κελιά σχεδιασμένα για έναν άνθρωπο, χωρίς στοιχειώδη ιδιωτικότητα και υγιεινή. Οργανώσεις υποστήριξης κρατουμένων καταγγέλλουν ότι σε αρκετές περιπτώσεις οι συνθήκες δεν συνάδουν με ευρωπαϊκό κράτος δικαίου.
Στην Πορτογαλία, που βρίσκεται ξανά σε καθεστώς υπερπληθυσμού μετά την πανδημία, οι μαρτυρίες είναι σοκαριστικές. Σύμφωνα με την Ενωση Υποστήριξης Κρατουμένων APAR, κρατούμενοι περνούν έως και 20 ώρες την ημέρα κλεισμένοι σε μικροσκοπικά κελιά, αναγκασμένοι να χρησιμοποιούν την τουαλέτα μπροστά σε συγκρατούμενούς τους λόγω έλλειψης διαχωριστικών.
Ακόμη πιο ανησυχητικές είναι οι καταγγελίες για ανεπαρκή σίτιση και υγειονομική φροντίδα. Εκπρόσωποι οργανώσεων κάνουν λόγο για «πείνα» μέσα στις φυλακές, υποστηρίζοντας ότι οι κρατικές δαπάνες για τρόφιμα είναι εξευτελιστικά χαμηλές. Παράλληλα, σοβαρές ελλείψεις σε γιατρούς και νοσηλευτές έχουν δημιουργήσει επικίνδυνες συνθήκες για τους κρατουμένους, ιδιαίτερα για ηλικιωμένους και ασθενείς.
Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη εξαιτίας της γήρανσης του πληθυσμού των φυλακών. Το Συμβούλιο της Ευρώπης προειδοποιεί ότι όλο και περισσότεροι κρατούμενοι είναι άνω των 65 ετών, με αυξημένες ανάγκες σε ιατρική φροντίδα, κινητικότητα και ψυχολογική υποστήριξη. Σε αρκετές περιπτώσεις, ηλικιωμένοι ή βαριά ασθενείς κρατούμενοι παραμένουν στη φυλακή παρά την κατάστασή τους, προκαλώντας αντιδράσεις οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
