Η καλλιτεχνική ενδοχώρα του Νίκου Κυπουργού

Σε μια εποχή κατά την οποία ο δημόσιος λόγος γύρω από τις πολιτισμικές εκφάνσεις τείνει να διολισθαίνει διαρκώς σε επιφανειακές προσεγγίσεις, η παρουσία εντύπων όπως το περιοδικό «Μετρονόμος» συνιστά μια ιδιαιτέρως πολύτιμη πολιτιστική παρέμβαση. Το γεγονός ότι καταγράφει με σχολαστικότητα τις ψηφίδες όχι μόνο του παρελθόντος, αλλά και του ίδιου του ιστορικού μας «σήμερα», συνιστά μια δουλειά ειλικρινά αξιέπαινη. Επιπλέον, αναλαμβάνει την εξαιρετικά σημαντική πρωτοβουλία να φέρει στο φως έργα και μουσικές πραγματώσεις που ίσως δεν έτυχαν της δέουσας προσοχής στο παρελθόν, επιχειρώντας μια διαρκή και συστηματική αναζήτηση σε άγνωστες πτυχές της ζωής και της τέχνης των δημιουργών.

Η ουσιαστική αυτή εκδοτική λειτουργία επιβεβαιώνεται με τον καλύτερο τρόπο στο πρόσφατο, αφιερωμένο στον Νίκο Κυπουργό, τεύχος 86 του περιοδικού, το οποίο συνοδεύεται μάλιστα από ένα εξαιρετικά πολύτιμο ηχητικό τεκμήριο: ένα CD με έργα του ίδιου του συνθέτη. Στον δίσκο αυτόν συγκεντρώνεται ένα σπάνιο υλικό ηχογραφήσεων, σταχυολογώντας στιγμές από την πολυετή του ενασχόληση με τη μουσική για το θέατρο και τον κινηματογράφο.

Η δική μου εστίαση θα στραφεί κατά κύριο λόγο στον ίδιο τον λόγο του Κυπουργού – αντλώντας πρωτίστως από τις συνεντεύξεις του που σταχυολογούνται στο τεύχος – καθώς και στο ίδιο του το έργο, επιχειρώντας απλώς να φωτίσω ορισμένα σημεία της καλλιτεχνικής του φυσιογνωμίας.

Αβίαστος κοσμοπολιτισμός

Διαβάζοντας κανείς τα λεγόμενα του συνθέτη, έρχεται άμεσα αντιμέτωπος με έναν άνθρωπο απολύτως ευθύ, ξεκάθαρο και, προπαντός, βαθιά συνειδητοποιημένο. Παρατηρώντας τη στάση του διαχρονικά, διαπιστώνουμε πως δεν εγκλωβίστηκε ποτέ στα ιδεολογήματα της όποιας μουσικής «καθαρότητας». Είναι ένας καλλιτέχνης που χαράσσει την πορεία του με μοναδικό γνώμονα τη δική του εσωτερική αλήθεια, αρνούμενος να επιβεβαιώσει το ήδη γνωστό ή να λειτουργήσει ως δημόσια υπηρεσία επιβεβαίωσης εθνικών ή αισθητικών στερεοτύπων.

Αυτή η εσωτερική αλήθεια αντικατοπτρίζεται με απόλυτη σαφήνεια στον αβίαστο κοσμοπολιτισμό που αναβλύζει από πλείστες όσες πτυχές της ζωής και του έργου του. Ο Κυπουργός έζησε και ταξίδεψε σε πολλά μέρη, αναζητώντας ήχους, κουλτούρες και νέες προσλαμβάνουσες σε μια εποχή που η πληροφορία δεν ήταν δεδομένη. Βρέθηκε στο Παρίσι των μεγάλων ρευμάτων, ταξίδεψε στο Μαρόκο, την Αλγερία, την Τυνησία.

Περιηγήθηκε σε αυτούς τους τόπους έχοντας διαρκώς τα αφτιά του ανοιχτά, κινητοποιούμενος από μια πηγαία, βιωματική ανάγκη. Σκοπός του δεν ήταν απλώς να «εκπαιδευτεί» τεχνικά πάνω σε ξένες παραδόσεις, αλλά πρωτίστως να μορφωθεί υπαρξιακά μέσα από αυτές. Αυτή η απόφαση της διαρκούς κίνησης υποδηλώνει κάτι πολύ ουσιαστικό: την ενσυνείδητη αναγνώριση της ανεκτίμητης αξίας που έχει αυτή η πρακτική, όχι αποκλειστικά για την εξέλιξη και τον εμπλουτισμό της συνθετικής του παλέτας, αλλά πρωτίστως για την ίδια του τη ζωή. Αισθάνθηκε την απόλυτη και ζωτική ανάγκη να εντάξει τον εαυτό του στον ευρύτερο κόσμο μέσα στον οποίο υπάρχει, προκειμένου να συνειδητοποιήσει την προσωπική του θέση σε αυτόν.

Μέσα από αυτή την πολυεπίπεδη αναζήτηση και τον δημιουργικό συγκρητισμό, ο Κυπουργός κατάφερε να εντοπίσει ίσως ένα από τα πιο σπάνια ζητούμενα στη συνθετική διαδικασία: μια λειτουργική ισορροπία ανάμεσα στην αυστηρή, εγκεφαλική οργάνωση του υλικού και στη συναισθηματική έκφραση. Είναι πασιφανές ότι πρόκειται για έναν άνθρωπο με βαθύ συναισθηματικό υπόβαθρο. Εντούτοις, δεν αφήνει ποτέ τη συγκίνηση να μετατραπεί σε έναν άναρχο παρορμητισμό.

Η σχέση διανοητικής επεξεργασίας και συναισθήματος λειτουργεί στο έργο του αμφίδρομα: το ένα υποτάσσεται ταυτόχρονα στο άλλο, σε μια διαρκή διαλογική αμοιβαιότητα. Στα έργα του διαφαίνεται και η ευφυής χρήση της φόρμας εκ μέρους του. Ο Κυπουργός γνωρίζει πως μια λεπτοδουλεμένη φόρμα δεν διαδραματίζει απλώς κάποιον ρόλο στο τελικό ηχητικό βίωμα, αλλά αποτελεί ενδεχομένως το Α και το Ω για την ίδια την επίτευξή του.

Ως ένας βαθιά διανοούμενος δημιουργός, ο Κυπουργός θέτει τις τεχνικές του σε διαρκή κριτική εξέταση, αυτοαξιολογούμενος συνεχώς. Δεν επαναπαύεται σε κεκτημένες ευκολίες, αλλά δοκιμάζει και αναθεωρεί το μουσικό του υλικό σε κάθε βήμα. Η διαρκής αυτή δοκιμασία των εκφραστικών του μέσων, η ενσυνείδητη επιλογή περιορισμών κατά τη συνθετική πράξη και η αναζήτηση της, ζητούμενης από τον ίδιο, αισθητικής ισορροπίας αποτελούν την απόλυτη κινητήρια δύναμή του.

Ανανεώνοντας τα συνθετικά εργαλεία

Σε αυτό ακριβώς το σημείο εντοπίζεται ένα από τα πιο καίρια και δομικά χαρακτηριστικά της μουσικής του υπόστασης: στο έργο του έδειξε από πολύ νωρίς όχι μόνο ότι κατανοεί εις βάθος τα εργαλεία που χρησιμοποιεί, αλλά ότι διαθέτει τη μοναδική ικανότητα να τα επικαιροποιεί, να τα ανανεώνει και να τα επανεντάσσει διαρκώς σε νέα, απρόσμενα αισθητικά περιβάλλοντα. Από την πρωτοποριακή ενασχόλησή του με τη μουσική για τα παιδιά έως τις μεγάλες ορχηστρικές και θεατρικές του συνθέσεις, τα έργα του παραδίδουν μαθήματα ηχοχρωματικής ευφυΐας και υφολογικής αλληλοπεριχώρησης.

Ολα τα παραπάνω βεβαίως, τόσο το συνολικό του μουσικό κείμενο όσο και ο εκφερόμενος λόγος του, φανερώνουν πως αυτός ο καλλιτεχνικός πλούτος δεν είναι προϊόν μιας αδιαμεσολάβητης, ενστικτώδους ή μεταφυσικής έμπνευσης. Αντιθέτως, μαρτυρούν πως ο δημιουργός έχει ακούσει ατελείωτες ώρες μουσικής, έχει εντρυφήσει βαθιά στη λογοτεχνία, έχει μελετήσει διεξοδικά τις ζωές και τις πρακτικές άλλων καλλιτεχνών. Οπως ακριβώς ένας αρχιτέκτονας πράττει το ίδιο, μελετώντας ενδελεχώς το έργο άλλων προκειμένου να οικοδομήσει ένα αισθητικά συγκροτημένο κτίριο, έτσι ακριβώς πορεύεται και ο Κυπουργός.

Κορυφαίο πεδίο εφαρμογής αυτής της πρακτικής, της διακειμενικότητας και της αστείρευτης εξερευνητικής του διάθεσης αποτέλεσε αναμφισβήτητα το θέατρο. Για τον Νίκο Κυπουργό, δεν υπήρξε ποτέ μια τυχαία επιλογή ή ένα απλό πάρεργο στην πορεία του. Λειτούργησε ως ο φυσικός του βιότοπος. Μέσα στη σκηνική πράξη και την επιτέλεση, ο συνθέτης αντιλαμβάνεται την ολότητα της τέχνης. Ο ίδιος επισημαίνει με τον πιο ανάγλυφο τρόπο ότι, όπως ο ηθοποιός αλλάζει ρόλους και μεταμορφώνεται ανάλογα, έτσι και ο ίδιος βρήκε την απόλυτη ελευθερία να «παίξει» αναρίθμητους ηχητικούς ρόλους, προσαρμόζοντας τα εργαλεία του κάθε φορά σε νέες αισθητικές απαιτήσεις.

Η ανάγνωση αυτού του ξεχωριστού αφιερώματος επικυρώνει, εν κατακλείδι, τη θέση ενός καλλιτέχνη που δεν σταμάτησε ποτέ να θέτει ερωτήματα, επιμένοντας σε μια τέχνη που παραμένει δυναμική, ρευστή ως προς τα όριά της, αλλά ταυτόχρονα εξαιρετικά συμπαγής ως προς τον πυρήνα της. Ο Νίκος Κυπουργός αποτελεί το απτό, ενσαρκωμένο παράδειγμα του δημιουργού που κατορθώνει να διαρρήξει τις εθνικές, στυλιστικές και ιδεολογικές περιχαρακώσεις, παραδίδοντας ένα έργο οικουμενικό.

Ο Νίκος Ορδουλίδης είναι μουσικολόγος, διδάκτωρ

του Πανεπιστημίου του Leeds στο Ηνωμένο Βασίλειο