Το πρώτο μουσείο στον κόσμο αφιερωμένο στην τέχνη που παράγεται από τεχνητή νοημοσύνη, το Dataland στο Λος Αντζελες, ανοίγει τις πύλες του στις 20 Ιουνίου. Και ενώ όσοι λατρεύουν τις νέες εμπειρίες αδημονούν να επισκεφθούν τον νέο πολιτιστικό προορισμό, ολοένα και πληθαίνουν οι φωνές εκείνων που ανησυχούν θέτοντας ζητήματα ηθικής γύρω από τη χρήση των δεδομένων και το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της τεχνολογίας.
Πίσω από το νέο αυτό εγχείρημα βρίσκονται ο τούρκος – αμερικανός καλλιτέχνης νέων μέσων, γνωστός για τις μεγάλες, καθηλωτικές εγκαταστάσεις του που βασίζονται σε δεδομένα και τεχνητή νοημοσύνη, Ρεφίκ Αναντόλ και η παραγωγός και επιμελήτρια Εφσούν Ερκιλίτς. Το ιδιωτικά χρηματοδοτούμενο μουσείο που ανήκει στο πολυλειτουργικό αστικό σύμπλεγμα The Grand LA (το οποίο φέρει την υπογραφή του πολυβραβευμένου αρχιτέκτονα Φρανκ Γκέρι) καταλαμβάνει 10.600 τ.μ., εκ των οποίων τα 3.050 τ.μ. προορίζονται για την τεχνολογική υποδομή που απαιτείται για τη λειτουργία των εκθέσεων.
Αντί για παραδοσιακές αίθουσες με μεμονωμένα έργα τέχνης, οι πέντε χώροι ύψους 9 μ. έχουν σχεδιαστεί για να προσφέρουν στον επισκέπτη την απόλυτη εμβυθιστική εμπειρία. Τα έργα που θα παρουσιαστούν δεν είναι στατικά αλλά παράγονται και μετασχηματίζονται σε πραγματικό χρόνο μέσω δεδομένων, αλγορίθμων και της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης.
«Είναι πολύ συναρπαστικό να λέμε ότι η τέχνη της ΤΝ δεν είναι μόνο εικόνα. Πρόκειται για μια πολυαισθητηριακή, πολυμεσική εμπειρία, που σημαίνει ήχο, εικόνα, βίντεο, κείμενο, οσμή, γεύση και αφή σε διάλογο μεταξύ τους», λέει ο Αναντόλ σε συνέντευξή του στους «Los Angeles Times».
Η πρώτη έκθεση
Η εναρκτήρια έκθεση έχει τον τίτλο «Μηχανικά όνειρα: τροπικό δάσος» και συνδέεται με ένα ταξίδι στον Αμαζόνιο. Το στούντιο του Αναντόλ δημιούργησε ένα μοντέλο ΤΝ ανοιχτής πρόσβασης με την ονομασία «Μεγάλης κλίμακας μοντέλο της φύσης», το οποίο «εκπαιδεύτηκε» σε εκατομμύρια εικόνες και στη συνέχεια τροφοδοτήθηκε με εντολές ώστε να «μάθει και να παίζει» με το υλικό που είχε στη διάθεσή του. Το αποτέλεσμα, σύμφωνα με τον καλλιτέχνη, είναι ένα «ζωντανό μουσείο», όπου οι επισκέπτες μπορούν να περιηγηθούν ανάμεσα σε «ψηφιακά γλυπτά», τα οποία θα μεταβάλλονται τόσο ως προς τη δομή όσο και ως προς τη φωτεινότητά τους, καθώς θα επηρεάζονται άμεσα από περιβαλλοντικά δεδομένα που θα καταφθάνουν σε πραγματικό χρόνο από τροπικά δάση σε όλο τον κόσμο.
Πέρα από ένα καλειδοσκόπιο εικόνων, το κοινό θα συναντά επίσης ηχητικά τοπία που αντλούν περιεχόμενο από ηχογραφήσεις προφορικών μαρτυριών των ιθαγενών της Βραζιλίας Γιαουαναουά και την τελευταία καταγεγραμμένη φωνή ενός εξαφανισμένου πτηνού της Χαβάης.
Οσο ενδιαφέρουσα κι αν μοιάζει – τουλάχιστον από τις επίσημες περιγραφές –, η νέα αυτή εκθεσιακή πραγματικότητα έρχεται σε μια στιγμή που η χρήση της ΤΝ στον κόσμο της τέχνης έχει προκαλέσει έντονες αντιπαραθέσεις. Βασικός λόγος είναι το γεγονός ότι πολλά μοντέλα ΤΝ βασίζονται σε τεράστια σύνολα εικόνων – πολλές φορές χωρίς την άδεια των δημιουργών τους –, με το ζήτημα της πνευματικής ιδιοκτησίας των έργων που παράγονται με αυτόν τον τρόπο να παραμένει αδιευκρίνιστο. Ο Αναντόλ μιλώντας στο CBS News υποστηρίζει, ωστόσο, ότι οι εικόνες που χρησιμοποιεί προέρχονται, «με ηθικό τρόπο», από μεγάλα ιδρύματα και φορείς όπως το Σμιθσόνιαν στην Ουάσιγκτον και το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Λονδίνου.
Επιβάρυνση για το περιβάλλον;
Προβληματισμός υπάρχει και σχετικά με την επιβάρυνση που επιφέρει στο περιβάλλον η χρήση της ΤΝ. Χαρακτηριστική είναι η αποκάλυψη του ερευνητή του ΜΙΤ Νόρμαν Μπασίρ, σύμφωνα με την οποία για τη δημιουργία μιας εικόνας με ΤΝ μπορεί να απαιτηθεί κατανάλωση έως και 1.000 φορές περισσότερης ενέργειας από ό,τι για μια απλή διαδικτυακή αναζήτηση. Οι δύο δημιουργοί του Dataland όμως υποστηρίζουν πως χρησιμοποιούν υπολογιστικά νέφη στο Ορεγκον που λειτουργούν με 87% ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές.
Παρά τις προσπάθειες του μουσείου να λάβει υπόψη του ζητήματα ηθικής, το Dataland εξακολουθεί να αντιμετωπίζει αντιδράσεις από μερίδα του καλλιτεχνικού κόσμου. Ωστόσο, πρόσφατα δεδομένα δείχνουν ότι το ευρύ κοινό ίσως είναι πιο δεκτικό στις αλλαγές που επιφέρει η ΤΝ, καθώς, σύμφωνα με έρευνα της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων του Στάνφορντ (2025), οι χρήστες μιας διαδικτυακής πλατφόρμας τέχνης έδειξαν προτίμηση σε εικόνες που είχαν δημιουργηθεί από ΤΝ όταν συμπαρουσιάζονταν με έργα τέχνης που είχαν φιλοτεχνηθεί από ανθρώπινο χέρι.
