Ο πόλεμος σπάνια περιορίζεται στο πεδίο των μαχών. Στην περίπτωση του Ιράν, η σύγκρουση φαίνεται να αφήνει επιπλέον πίσω της κάτι ύπουλο και αόρατο: ένα σύννεφο τοξικότητας που διαπερνά τον αέρα, το νερό και το έδαφος με συνέπειες στα οικοσυστήματα, στην άγρια ζωή και στη δημόσια υγεία. Από τη «μαύρη βροχή» που σκέπασε την Τεχεράνη μέχρι την απειλή σχηματισμού πετρελαιοκηλίδων στον Περσικό, οι συγκρούσεις πυροδοτούν ήδη μια περιβαλλοντική κρίση μεγάλης κλίμακας, με συνέπειες που θα διαρκέσουν δεκαετίες.
Εικόνες από την ιρανική πρωτεύουσα των περίπου 10 εκατομμυρίων κατοίκων, με τον ουρανό καλυμμένο από πυκνό μαύρο καπνό και μια «μαύρη βροχή» να καλύπτει δρόμους, αυτοκίνητα, φυτά και κατοικίδια, είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική ένδειξη των περιβαλλοντικών συνεπειών του πολέμου. Από τις αρχές Μαρτίου, χιλιάδες ισραηλινοαμερικανικές βόμβες και πύραυλοι έχουν πλήξει τα διυλιστήρια πετρελαίου του Ιράν, στρατιωτικές βάσεις, βιομηχανικές περιοχές και πυρηνικές εγκαταστάσεις. Το Ιράν, σε απάντηση, έχει εκτοξεύσει βαλλιστικούς πυραύλους σε παρόμοιους στόχους μέσα στο Ισραήλ και σε κράτη του Κόλπου. Κάθε πλήγμα αποτελεί μια ανθρώπινη και περιβαλλοντική «βόμβα», μια τοξική κληρονομιά η οποία θα στιγματίσει ολόκληρη την περιοχή – ιδιαίτερα το Ιράν – για δεκαετίες.
Οπως υπογραμμίζουν περιβαλλοντικές οργανώσεις, μέσω αναλύσεων από απόσταση με δορυφορικές εικόνες και αεροφωτογραφίες, δεν υπάρχουν στην πραγματικότητα ασφαλείς πληροφορίες ώστε να υπολογιστεί το μέγεθος της απειλής. Οταν οι αποθήκες καυσίμων της Τεχεράνης βομβαρδίστηκαν πριν από δύο εβδομάδες, οι Αρχές και η Ιρανική Ερυθρά Ημισέληνος προειδοποίησαν τους κατοίκους να παραμείνουν στα σπίτια τους. Οι επιστήμονες δήλωσαν ότι οι πυρκαγιές απελευθέρωσαν αιθάλη, καπνό, σταγονίδια πετρελαίου και ενώσεις θείου, τα οποία διαλύθηκαν σε ένα σύστημα χαμηλής πίεσης που σχηματιζόταν πάνω από την πόλη και έπεσαν ως μαύρη όξινη βροχή.
«Η νύχτα έγινε μέρα και η μέρα έγινε νύχτα» είπε ένας κάτοικος στους «New York Times». «Μπορείτε να φανταστείτε μια πυρκαγιά σε αποθήκη πετρελαίου στο Μανχάταν;» εξηγεί ο Τζον Μπαλμς, ομότιμος καθηγητής Περιβαλλοντικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Μπέρκλεϊ. «Για κάτι τέτοιο μιλάμε».
Μεγάλη η τοξική παλέτα
Σύμφωνα με το Παρατηρητήριο Συγκρούσεων και Περιβάλλοντος (CEOBS) ανάλυση έδειξε ότι οι επιθέσεις σε στρατιωτικές εγκαταστάσεις ενέχουν μια σειρά πρόσθετων κινδύνων καθώς στους ρύπους περιλαμβάνονται καύσιμα, έλαια, βαρέα μέταλλα, τοξικές οργανικές ενώσεις και PFAS, ενώ οι πυρκαγιές μπορούν να απελευθερώσουν διοξίνες και φουράνιο. Επίσης, το νέφος κατευθύνθηκε ανατολικά, διασχίζοντας το Αφγανιστάν, την Κίνα και φτάνοντας στη Ρωσία. Πέρα από τη διάδοση της ρύπανσης σε παγκόσμια κλίμακα, ο μεταφερόμενος καπνός μπορεί να οδηγήσει σε συσσώρευση αιθάλης σε μεγάλα υψόμετρα, κάτι που θα μπορούσε να επιταχύνει το λιώσιμο των παγετώνων.
Επιπλέον η ρύπανση διεισδύει στο έδαφος και στα υδάτινα συστήματα. Διαρροές πετρελαίου από κατεστραμμένες εγκαταστάσεις καταλήγουν σε αποχετεύσεις και υδροφόρους ορίζοντες, απειλώντας την ποιότητα του πόσιμου νερού. Σε μια χώρα που ήδη αντιμετωπίζει έντονη υδατική κρίση λόγω της κλιματικής αλλαγής, ο πόλεμος επιδεινώνει δραματικά την κατάσταση.
Με ελάχιστα προστατευμένες εγκαταστάσεις πετρελαίου και φυσικού αερίου να περιβάλλουν τον Κόλπο, εντός εμβέλειας των ιρανικών πυραύλων, η περιοχή βρίσκεται σε οριακή οικολογικά κατάσταση. Αν η σύγκρουση στραφεί σοβαρά σε επιθέσεις κατά των υποδομών ορυκτών καυσίμων στην περιοχή – μέσω των οποίων διέρχεται το ένα πέμπτο των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και φυσικού αερίου, διά των Στενών του Ορμούζ – οι συνέπειες για το τοπικό περιβάλλον και το κλίμα θα μπορούσαν να είναι καταστροφικές.
«Η περιοχή έχει πολλά παραδείγματα. Στον πόλεμο Ιράν – Ιράκ τη δεκαετία του ’80 υπήρξαν μεγάλες πετρελαιοκηλίδες. Το 1991, στο Κουβέιτ, περίπου 700 πετρελαιοπηγές καίγονταν για μήνες, δημιουργώντας τεράστια ρύπανση. Γνωρίζουμε πλέον πολύ καλά τις συνέπειες» επισημαίνει ειδικός στον αμερικανικό οργανισμό NPR.
Απειλή ανεξέλεγκτης καταστροφής
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλούν και οι επιθέσεις σε μονάδες αφαλάτωσης. Περίπου 100 εκατομμύρια άνθρωποι στον Περσικό Κόλπο εξαρτώνται από αυτές για την ύδρευσή τους. Η καταστροφή ή δυσλειτουργία τους θα μπορούσε να οδηγήσει σε ανθρωπιστική και περιβαλλοντική κρίση, ενώ τα χημικά που χρησιμοποιούνται στις διαδικασίες αφαλάτωσης ενδέχεται να επιβαρύνουν περαιτέρω το θαλάσσιο περιβάλλον.
Στη θάλασσα οι κίνδυνοι είναι εξίσου σοβαροί. Επιθέσεις σε δεξαμενόπλοια και πολεμικά πλοία αυξάνουν τον κίνδυνο πετρελαιοκηλίδων σε μια περιοχή με ευαίσθητα οικοσυστήματα. Ο Περσικός Κόλπος, με τους κοραλλιογενείς υφάλους και τα λιβάδια θαλάσσιων φυτών, αποτελεί κρίσιμο βιότοπο για πολλά είδη και πηγή βιοπορισμού για αλιευτικές κοινότητες. Η ρύπανση εδώ δεν διαχέεται εύκολα, λόγω της μορφολογίας του, γεγονός που καθιστά τις επιπτώσεις πιο επίμονες και καταστροφικές.
Ενας ακόμη τρόπος με τον οποίο οι περιβαλλοντικές συνέπειες ξεπερνούν τις ζώνες σύγκρουσης είναι οι τεράστιες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα που προκαλεί η διεξαγωγή πολέμου. Τα τρία πρώτα χρόνια του πολέμου της Ρωσίας στην Ουκρανία παρήγαγαν τουλάχιστον 230 εκατομμύρια τόνους ισοδύναμου CO₂ – ποσότητα συγκρίσιμη με τις ετήσιες εκπομπές της Ουγγαρίας, της Αυστρίας, της Τσεχίας και της Σλοβακίας μαζί.
