Λένια Ζαφειροπούλου: «Χρειάζεται ένα αντικίνημα στη μανία της αυτοβελτίωσης»

Τραγούδια για τη θέση του ανθρώπου μέσα στον χρόνο, για το αν και πώς το παρελθόν συνεχίζει να ζει μέσα μας με έναν δεύτερο ρυθμό, παράλληλο της πραγματικότητας. Αυτό ήταν το σημείο εκκίνησης για τη Λένια Ζαφειροπούλου όταν αναζητούσε κάτι περισσότερο από τους μουσικούς όρους, για να εξερευνήσει τον κύκλο τραγουδιών του Μπέντζαμιν Μπρίτεν «Λόγια του Χειμώνα» σε ποίηση Τόμας Χάρντι και τα τραγούδια του Χούγκο Βολφ σε στίχους Εντουαρντ Φρίντριχ Μέρικε.

Το περασμένο καλοκαίρι κοιτάζοντας ξανά την ανθολόγηση για να δημιουργήσει την παράσταση «Benjamin Britten, Hugo Wolf – Υπαρξη και χιούμορ στο τραγούδι του 19ου και 20ού αιώνα», την οποία παρουσιάζει με τον πιανίστα Θοδωρή Τζοβανάκη στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, αναδύθηκαν ακόμα περισσότεροι λόγοι που επιβεβαίωναν την επιλογή της να συνδέσει τους δύο δημιουργούς. Είχε άλλωστε διαισθητικά επιλέξει τραγούδια που μιλούσαν ακόμα «για τη μοναξιά και για το τι μπορεί ανέλπιστα να την αναιρέσει. Για το αν η συνείδηση είναι τελικά η κορωνίδα ή μήπως η μεγάλη νόσος του ανθρώπινου γένους. Πολλά τραγούδια είναι χιουμοριστικά, σάτιρες ή αστείες σκηνές που μοιάζουν βγαλμένες από παραμύθια ή φολκλόρ αφηγήματα».

Για τη διακεκριμένη μέτζο σοπράνο οι δύο συνθέτες μιλούν για τα μεγάλα αινίγματα της ύπαρξης με μια θαυμαστή σωματική χειρονομία. Πώς βιώνει σωματικά αυτά τα έργα ως τραγουδίστρια; «Ωραία η ερώτηση και δύσκολο να απαντηθεί. Νομίζω ότι αν ένας μαθητής μου με ρωτούσε τι να κάνει στη σκηνή όταν έχει να ερμηνεύσει ένα φιλοσοφικό τραγούδι, θα του έλεγα, πρώτον, ότι γενική συνταγή δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει για κανένα ζήτημα στην τέχνη. Ομως ένα ποίημα φιλοσοφικό, και μάλιστα τόσο λεπτουργημένο μουσικά όσο προκύπτει απ’ την πένα του Μπρίτεν ή του Βολφ, ένα πράγμα θέλει σίγουρα: να μην του προσθέσεις πολλά, να μείνεις πιστός στην τέλεια αυτή παρτιτούρα και, κυρίως, να μη θεατρινίζεις. Πάλι βέβαια αυτό το τελευταίο ισχύει για κάθε αίσθημα επί σκηνής. Τώρα ως προς το ζήτημα του πώς μεταφράζεται η σωματική χειρονομία που προτείνει η παρτιτούρα σε σκηνική πράξη, νομίζω αυτούς τους συνθέτες τούς έχουμε πάνδημα ανακηρύξει μεγάλους, γιατί η θεωρία και η πράξη τους, το νόημα και η φόρμα τους ταυτίζονται. Και ο καρπός της σκέψης τους είναι ταυτόχρονα καρπός του χεριού, της αναπνοής και του σωματικού τους ρυθμού και κατ’ επέκτασιν μπορεί να γίνει αβίαστα και δικός μας καρπός επί σκηνής. Υπάρχουν βέβαια και άλλοι πολλοί συνθέτες με χαριτωμένη φυσική χειρονομία που μιλούν για πολύ απλούστερα ζητήματα. Το δύσκολο και θαυμαστό είναι να πετύχεις, όπως ο Μπρίτεν ή ο Βολφ, να μεταφράσεις πολύ πετυχημένα σε ύλη, πράγματα φαινομενικά άυλα, όπως η φιλοσοφία ή το χιούμορ».

Χιούμορ και ειρωνεία

Το χιούμορ και η ειρωνεία παίζουν όντως σημαντικό ρόλο στη μουσική του Μπρίτεν και του Χούγκο Βολφ και μία ακόμα πρόκληση είναι να αποδοθούν χωρίς να χαθεί το βάθος των τραγουδιών. «Η ειρωνεία είναι από τη φύση της πολυδιάστατη ή, αν θέλετε, πολυστρωματική. Εχει ένα στρώμα νοήματος και από κάτω ένα άλλο. Και αν ο είρων είναι πολύ δεξιοτέχνης, μπορεί να έχει και περισσότερα στρώματα νοήματος. Αν λοιπόν κατορθώσω κι εγώ στη σκηνή να κάνω μια ρωγμή στο πρώτο νόημα για να φανεί από κάτω το δεύτερο, τότε το βάθος είναι κυριολεκτικά εγγυημένο. Εχω κάτω από την πρώτη αφήγηση ένα υπόγειο, “βαθύτερο” νόημα. Και το καλύτερο: κανείς δεν διατυμπανίζει το “βάθος” εδώ, γιατί όλο αυτό γίνεται υπαινικτικά μέσω της ειρωνείας και όποιος το πιάσει, καλώς».

Η υπερβολική σοβαρότητα ή η υπερβολική κομψότητα είναι πιο επικίνδυνη για έναν ερμηνευτή;

Και τα δυο αυτά είναι θανατερά. Με «υπερβολική σοβαρότητα» όπως λέτε, δηλαδή με σοβαροφάνεια ή σπουδαιοφάνεια, η τέχνη πεθαίνει επί τόπου. Αλλά και η «υπερβολική κομψότητα» απειλεί να τη συρρικνώσει σε διακοσμητικό εργαλείο.

Αυτά τα τραγούδια γράφτηκαν σε άλλες εποχές. Τι ακούγεται πιο σύγχρονο σήμερα, ο σκεπτικισμός ή η τρυφερότητα;

Και ο σκεπτικισμός και η τρυφερότητα ζητούνται επειγόντως σήμερα. Χρήσιμα θα ήταν λίγο περισσότερος σκεπτικισμός, λίγο περισσότερη αμφιβολία και άρα λίγο περισσότερη σεμνότητα, σήμερα που όλοι βιαζόμαστε να πούμε τη γνώμη μας για τα πάντα. Και που μπερδεύουμε συχνά την πληροφορία και δυστυχώς και την παρα-πληροφορία με τη γνώση. Και για την ανάγκη της τρυφερότητας τι θα μπορούσε να πει κανείς; Ποιος θα αρνηθεί ότι μας χρειάζεται επειγόντως ένα αντικίνημα ενάντια στη μανία της αυτοπραγμάτωσης, αυτοβελτίωσης, αυτοκαταγραφής και του άκρατου ωφελιμισμού; Φιλοδοξώ όλα τα ερωτήματα να μείνουν αναπάντητα. Δεν έχω καμιά πρόθεση από σκηνής να απαντώ σε ερωτήματα. Μόνο να τα θέτω. Ακολουθώντας τους συνθέτες μου και τους ποιητές τους. Θυμάμαι ένα κωμικοτραγικό ανέκδοτο απ’ τα χρόνια της Χούντας που διηγούνταν στο σπίτι μας ένας οικογενειακός φίλος. Σε βιβλιοπωλείο της Θεσσαλονίκης κάνει έφοδο ένας πράκτορας για να ελέγξει το περιεχόμενο στα ράφια. Και κοιτώντας μια μακριά σειρά βιβλίων με κεφαλαία γράμματα στη ράχη τους αναφωνεί: «Τι είναι αυτό εδώ το ΠΑΛΑΜΑΣ ΑΠΑΝΤΑ; Σε τι απαντά αυτός εδώ, σίγουρα θα πρόκειται για κάποιο κομμουνιστικό μανιφέστο. Μαζέψτε τα». Μόνο οι απολυταρχίες πιστεύουν πως η τέχνη απαντά. Γι’ αυτό καταδιώκουν πάντα τους καλλιτέχνες που επιμένουν να μην απαντούν σε τίποτα και που συνεχίζουν να κάνουν κάτι φαινομενικά ανώφελο».

INFO: Λένια Ζαφειροπούλου – Θοδωρής Τζοβανάκης: «Benjamin Britten, Hugo Wolf – Υπαρξη και χιούμορ στο τραγούδι του 19ου και 20ού αιώνα» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, Αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος, αύριο Πέμπτη στις 20.30