Σκηνοθετώντας τον 007

Η πρόσφατη ανακοίνωση ότι ο Καναδός Ντενί Βιλνέβ θα είναι ο σκηνοθέτης της προσεχούς 26ης επίσημης ταινίας Τζέιμς Μποντ, παραγωγή της Amazon MGM που έχει πλέον τα δικαιώματα του ήρωα του Ιαν Φλέμινγκ (1908-1964), είναι ιδιαίτερα χαρμόσυνη, καθώς ο Βιλνέβ, 57 ετών σήμερα, δεν είναι καθόλου τυχαίος δημιουργός. To 2011 η ταινία του «Μέσα από τις φλόγες» ήταν συνυποψήφια με τον «Κυνόδοντα» του Γιώργου Λάνθιμου στην κατηγορία του Οσκαρ καλύτερης διεθνούς ταινίας και από τότε η φιλμογραφία του είναι γεμάτη από «ψαγμένες» ταινίες ευρείας κατανάλωσης, όπως οι δύο ταινίες «Dune» (ακολουθεί και τρίτη), τo «Sicario» και η επάξια συνέχεια του «Blade Runner», το «Blade Runner 2047».

Η περίπτωση του Βιλνέβ και ο Σαμ Μέντες

Η περίπτωση του Βιλνέβ μοιάζει λίγο με του βρετανού σκηνοθέτη Σαμ Μέντες, ο οποίος αναφερόμενος στη σημασία της «ανθρώπινης διάστασης» των χαρακτήρων στις δικές του ταινίες Μποντ αλλά και της σωστής επιλογής του ηθοποιού για αυτές, έκανε κάποια στιγμή έναν σύντομο σχολιασμό στην πιο επιτυχημένη ταινία του, το «Skyfall» (2015), που για πολλούς είναι και η καλύτερη ταινία Τζέιμς Μποντ. «Αν δεν μου δινόταν η ευκαιρία να αναπτύξω κάπως περισσότερο τον Τζέιμς Μποντ, αν δεν μου επιτρεπόταν να αναζητήσω πλευρές του χαρακτήρα του οι οποίες δεν είχαν φανεί ως τότε στις ταινίες του, τότε πολύ πιθανόν να μην είχα επιλέξει να σκηνοθετήσω το «Skyfall»». Παρομοίως σκέφτηκε και για τον ηθοποιό που είχε στη διάθεσή του. «Αν δεν ήταν ο Ντάνιελ Κρεγκ ο οποίος είχε ήδη προσεγγίσει τον Τζέιμς Μποντ από μια πρωτόγνωρη, πιο σκοτεινή γωνία, θα ήμουν πολύ επιφυλακτικός για την ίδια απόφαση» έχει πει ο Μέντες που παραδέχθηκε ότι δεν θα μπορούσε να σκηνοθετήσει Τζέιμς Μποντ με τον Πιρς Μπρόσναν στον ρόλο, διότι ο Μποντ εκείνης της περιόδου περνούσε μια φάση που δημιουργικά δεν τον ενδιέφερε.

Ηταν τόσο μεγάλη επιτυχία που σημείωσε το «Skyfall» που ο Μέντες κλήθηκε για να γυρίσει μια ακόμη ταινία, το «Spectre», το οποίο, βέβαια, πατούσε σταθερά στα χνάρια της προηγούμενης. Και όταν ο Μέντες δημιουργικά ένιωσε ότι δεν είχε κάτι ακόμα να προσθέσει, άφησε τον Μποντ. Οπότε, η τελευταία μέχρι σήμερα ταινία του πράκτορα, το μάλλον πεσιμιστικό «No time to die» (2021) ανατέθηκε στον νεαρό, αμερικανό ιαπωνικής καταγωγής σκηνοθέτη Κάρι Τζότζι Φουκουνάγκα, που με αυτή την ταινία θα μπορούσες να πεις ότι απέδωσε κάτι σαν φόρο τιμής σε όλο το ως τότε κινηματογραφικό σύμπαν του πράκτορα. Το «No time to die» έχει τη λογική του patchwork.

Ετσι ξεκίνησαν όλα

Γεννημένος στη Σαγκάη και σπουδαγμένος στο Κέιμπριτζ, ο Τέρενς Γιανγκ (1915-1994) ήταν ο σκηνοθέτης που οι παραγωγοί Χάρι Σάλτσμαν (1915-1994) και Αλμπερτ Μπρόκολι (1909-1996) επέλεξαν για τη δημιουργία της πρώτης ταινίας Τζέιμς Μποντ όταν στις αρχές της δεκαετίας του 1960 απέκτησαν τα δικαιώματα των μυθιστορημάτων του Φλέμινγκ. Ο Γιανγκ είχε μπει στον χώρο του κινηματογράφου στις αρχές της δεκαετίας του 1940 ως σεναριογράφος. Μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια είχε εξελιχθεί σε σκηνοθέτη. Θεωρούνταν «εργαλείο» για όλες τις δουλειές που μπορούσε να καταπιαστεί με κάθε κινηματογραφικό είδος. Ωστόσο, οι παραγωγοί του Μποντ τον προσέλαβαν για την κλίση του προς τις «εξωτικές ταινίες δράσης». Ο Μπρόκολι με την εταιρεία Warwick τον ήξερε ήδη γιατί είχε κάνει την παραγωγή επιτυχημένων περιπετειών του Γιανγκ όπως οι «Σαφάρι, το καραβάνι της ζούγκλας» (Safari, 1956) και «Zarak Khan» (1956) με πρωταγωνιστή τον Βίκτορ Ματσιούρ. Ο εξωτισμός ήταν αυτό που ο Γιανγκ κατέθεσε στον «Δρ. Νο», την πρώτη ταινία του Σον Κόνερι (1930-2020). Αυτή η επιτυχία ήταν λόγος αρκετός ώστε ο Γιανγκ να ακολουθήσει τη δική του πατέντα σε δύο ακόμα ταινίες της σειράς: «Από τη Ρωσία με αγάπη» (From Russia with love, 1963) και την «Επιχείρηση Κεραυνός» (Thunderball, 1965).

To χιούμορ θα σημάνει την αλλαγή

Ανάμεσα στη «Ρωσία» και τον «Κεραυνό», μεσολαβεί η «Επιχείρηση: Χρυσοδάχτυλος» (Goldfinger, 1964) που δεν είναι του Γιανγκ αλλά του Γκάι Χάμιλτον (1922-2016), σκηνοθέτη που είχε ξεκινήσει από τα πολύ χαμηλά στρώματα της κινηματογραφίας. Ο Χάμιλτον είχε δουλέψει δεύτερος ή τρίτος βοηθός σκηνοθέτη και αργότερα ως πρώτος. Πέρασε δίπλα από τεράστιες μορφές, όπως τον Κάρολ Ριντ στον «Τρίτο άνθρωπο» και τον Τζον Χιούστον στη «Βασίλισσα της Αφρικής». Η «Μποντ καριέρα» του Χάμιλτον θα ήταν μεγαλύτερη από του Γιανγκ. Θα σκηνοθετούσε τέσσερις συνολικά ταινίες Μποντ με δεύτερη την «Τα διαμάντια είναι παντοτινά» (Diamonds are forever, 1971), την τελευταία επίσημη ταινία του Κόνερι ως Μποντ (θα ακολουθούσε 12 χρόνια αργότερα το εκτός επίσημης σειράς «Ποτέ μη ξαναπείς ποτέ» του Ερβιν Κέρσνερ).

Επίσης, η επιτυχία του Χάμιλτον φάνηκε στον χειρισμό μιας σχετικά ομαλής μετάβασης του ήρωα από τον Σον Κόνερι στον Ρότζερ Μουρ (1927-2017). Ο Μουρ, με τον οποίο ο Χάμιλτον συνεργάστηκε σε δυο ταινίες Μποντ, πήρε το βάπτισμα του πυρός με τον εισπρακτικό θρίαμβο του «Ζήσε κι άσε τους άλλους να πεθάνουν» (Live and let die, 1973). Ακολούθησε ο «Ανθρωπος με το χρυσό πιστόλι» (The man with the golden gun, 1974), επίσης επιτυχία. Τη σκυτάλη της σκηνοθεσίας ταινιών Μποντ από τον Χάμιλτον παρέλαβε ο Λιούις Γκίλμπερτ (1920-2018) ο οποίος είχε ήδη μια εμπειρία επί του θέματος. Στη δεκαετία του 1960 αφού είχε κάνει σταρ τον Μάικλ Κέιν με την ταινία «Αλφι ο σατράπης», είχε ήδη δοκιμαστεί με μια ταινία Μποντ το «Ζεις μονάχα δυο φορές» (You only live twice, 1967) με τον Σον Κόνερι που γυρίστηκε στην Ιαπωνία. Ομως δέκα χρόνια αργότερα, οι δύο Μποντ ταινίες του Γκίλμπερτ με τον Μουρ, η «Κατάσκοπος που με αγάπησε» (The spy who loved me, 1977) και η «Επιχείρηση Μουνρέικερ» (Moonraker, 1979), παρότι είχαν και αυτές επιτυχία, δεν έκαναν κάτι περισσότερο από το να ακολουθούν πιστά το κωμικό στυλ που είχε θεσπίσει ο Χάμιλτον.

Από το μοντάζ στη σκηνοθεσία

Το 1970, ο αυστραλός ηθοποιός Τζορτζ Λέιζενμπι αποδείχθηκε η πιο ατυχής επιλογή ηθοποιού για τον ρόλο του Μποντ, παρότι η ταινία στην οποία έπαιξε, το «Στην Υπηρεσία της αυτού μεγαλειότητας» (On her Majesty’s Secret Service), ανήκει στις καλύτερες περιπέτειες του πράκτορα. Αυτή η ταινία ήταν η μοναδική που γύρισε ο καλός επαγγελματίας Πίτερ Χαντ (1925-2002), με μοντέρ τον Τζον Γκλεν. Η μοίρα επεφύλασσε καλά νέα για το μέλλον του Γκλεν. Για την ακρίβεια, μέχρι σήμερα ο Τζον Γκλεν είναι ο σκηνοθέτης που έχει γυρίσει τις περισσότερες ταινίες Τζέιμς Μποντ. Μετά τις δύο ταινίες του Λιούις Γκίλμπερτ, οι Μπρόκολι – Σάλτσμαν τον θυμήθηκαν και έτσι το «Για τα μάτια σου μόνο» (For your eyes only, 1981) θα γινόταν η πρώτη από τις πέντε ταινίες Μποντ που ο Γκλεν θα σκηνοθετούσε ο ίδιος. Θα ακολουθούσαν οι δύο τελευταίες ταινίες με τον Μουρ ως Μποντ («Οκτόπουσι» / «Octopussy» και «Επιχείρηση: Κινούμενος στόχος» / «A view to a kill») και οι δύο με τον Τίμοθι Ντάλτον («Με το δάχτυλο στη σκανδάλη» / «The living daylights», 1987, «Προσωπική εκδίκηση» / «Licence to kill», 1989). Οι ταινίες αυτές δούλεψαν καλά στα ταμεία αλλά ο Ντάλτον σε γενικές γραμμές θεωρείται ένας από τους λιγότερο επιτυχημένους 007 δείχνοντας μια ιδέα πιο σοβαρός από όσο χρειαζόταν στον ρόλο.

Ανάγκη για ανανέωση

Υστερα από μια σχετικά μεγάλη περίοδο σιωπής (πέντε περίπου χρόνια), ο Μποντ θα αποκτούσε… ιρλανδικό πρόσωπο στη δεκαετία του 1990. Ο κομψότατος κύριος Πιρς Μπρόσναν. Η καλύτερη από τις τέσσερις ταινίες του Μπρόσναν ως 007 παραμένει η πρώτη, το «Golden eye» (1995) του Μάρτιν Κάμπελ. Ο νεοζηλανδός σκηνοθέτης είχε αποδείξει την αξία του ως χειριστής περιπετειών όπως και πρακτόρων κυρίως μέσω της τηλεόρασης και σειρών όπως οι «Επαγγελματίες» στη δεκαετία του 1970 και το αγαπητό και εδώ «Ράιλι ο άσος των κατασκόπων» με τον Σαμ Νιλ. Με το «Golden eye», ο Κάμπελ κέρδισε το στοίχημα μιας θριαμβευτικής επιστροφής του Μποντ στη μεγάλη οθόνη, όμως θα έπρεπε να περιμένει μια περίπου δεκαετία για να επανέλθει στον Μποντ, γυρίζοντας την πρώτη ταινία του Ντάνιελ Κρεγκ στον ρόλο, το «Casino Royale» (2006).

Ο Μάρτιν Κάμπελ είναι ο μόνος σκηνοθέτης που κλήθηκε να ανανεώσει δύο φορές το πρόσωπο του πράκτορα σκηνοθετώντας τις πρώτες ταινίες Μποντ δύο διαφορετικών ηθοποιών, του Μπρόσναν και του Κρεγκ. Το «Golden Eye» ακολούθησαν «Το αύριο ποτέ δεν πεθαίνει» (Tomorrow Never Dies, 1997) του Καναδού Ρότζερ Σπότισγουντ, «Ο κόσμος δεν είναι αρκετός» (The World Is Not Enough, 1999) του Βρετανού Μάικλ Απτεντ (1941-2021) και το «Πέθανε μια άλλη μέρα» (Die another day, 2002) του επίσης Νεοζηλανδού Λι Ταμαχόρι. Σε συνέντευξή του ο Μπρόσναν έχει δηλώσει ότι ο ίδιος δεν ήθελε να εγκαταλείψει τον ήρωα και ότι στην ουσία δέχθηκε χτύπημα κάτω από τη μέση από το στούντιο. Είναι προφανές πάντως ότι μετά την περίοδο Τίμοθι Ντάλτον, οι παραγωγοί του Μποντ είχαν ενδιαφερθεί στο να κάνουν εναλλαγές τόσο σε ό,τι αφορά τη σκηνοθετική προσέγγιση στο πρόσωπο του Μποντ, όσο και στο ίδιο το πρόσωπο. Αυτό άρχισε με τον Πιρς Μπρόσναν και συνεχίστηκε στον Κρεγκ που συνεργάστηκε με τέσσερις διαφορετικούς σκηνοθέτες σε πέντε ταινίες. Περιέργως, η πιο αδύναμη ταινία του τελευταίου ως Μποντ είχε πίσω της την πιο φιλόδοξη επιλογή σκηνοθέτη, τον Γερμανό Μαρκ Φόρστερ, ήδη γνωστού από οσκαρικές επιτυχίες όπως ο «Χορός των τεράτων» (2000) για τον οποίο η Χάλι Μπέρι κέρδισε το Οσκαρ Α’ γυναικείου ρόλου και το «Αναζητώντας τη χώρα του Ποτέ» (2004) με τον Τζόνι Ντεπ που ήταν επίσης υποψήφιος στην κατηγορία του Οσκαρ Α’ ρόλου.