Οι «δράκοι» της Ιστορίας της Αριάν Μνουσκίν

Γνωρίζαμε από την πρώτη στιγμή της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία τη στάση της Αριάν Μνουσκίν. Στάση μιας δημιουργού από την πλευρά της διεθνούς Αριστεράς που θα καταδίκαζε τον αυταρχισμό και την επιθετικότητα εις βάρος μιας ανεξάρτητης χώρας. Το απέδειξε, άλλωστε, με την πρωτοβουλία του θεατρικού εργαστηρίου που οργάνωσε επί 12 ημέρες τον Μάρτιο 2023 στο Κίεβο (η εμπειρία μάλιστα μεταφέρθηκε σε γαλλικό ντοκιμαντέρ από τη Zadig Productions). Αλλά έστω κι έτσι η πρώτη εικόνα της παράστασης «Εδώ έχει δράκους», που παρουσιάστηκε το περασμένο Σάββατο στην Πειραιώς 260, ήταν ένα οπτικό σοκ πάνω στην κυματιστή «κουρτίνα»: η μορφή του Πούτιν από το γνωστό τηλεοπτικό διάγγελμα όπου παρουσίαζε τη λεγόμενη «ειδική στρατιωτική επιχείρηση». Εμεινε εκεί ως μια «γέφυρα» με το σήμερα ώστε να ξεκινήσει ένα παραμύθι από ταμπλό βιβάν, ομοιώματα κιγκλιδωμάτων, ξύλινα άλογα (όπου ίππευε ο τσάρος Νικόλαος) και μινιατούρες τρένων – όπως αυτό με το οποίο εισέρχεται στην ιστορία ο Λένιν. Και με τις τρεις χωρικές των παραμυθιών να περιφέρονται σαν άγγελοι δεινών όπως στη λαϊκή παράδοση της Ρωσίας.

Σ’ αυτή την ποιητική και στοχαστική αναπαράσταση της ιστορικής συνθήκης η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 – εδώ παρουσιάζεται ξεκάθαρα ως πραξικόπημα – είναι η «γεννήτρια» της εμφυλιοπολεμικής πολιτικής, του λαϊκισμού και των fake news («θα δώσουμε να το γράψει η “Pravda”», αναγγέλλει ο Λένιν στους συντρόφους του). «Ολα αρχίζουν με έναν πόλεμο», έχει δηλώσει ήδη από την αρχή η Μνουσκίν και ο θίασος από το «Θέατρο του Ηλιου» αλώνει τη σκηνή σε μια απολύτως συγχρονισμένη παράσταση διανύοντας τη χρονική απόσταση από τον Α’ Παγκόσμιο έως το 1918 και την κατάληψη της εξουσίας από τα Σοβιέτ. Ενδιαμέσως παρακολουθούμε – με τη γνωστή μελαγχολία που περιέχει η εκ των υστέρων γνώση – τον δεκανέα Αδόλφο Χίτλερ στο μέτωπο, τον Γκέμπελς που ανακαλύπτει τον φανατισμό της βούλησης διαβάζοντας τους «Τέσσερις ιππότες της Αποκάλυψης» (1916) του Vicente Blasco Ibáñez, τον Τσόρτσιλ που προβλέπει ότι στέλνοντας τον εξόριστο Λένιν στη Ρωσία οι Γερμανοί «έστρεψαν… το πιο αποκρουστικό από όλα τα όπλα χωρίς μια αίσθηση δέους».

Μέσα στις δυόμισι ώρες της παράστασης ζωντανεύει η Ιστορία στις αρχές του 20ού αιώνα και οι μικροϊστορίες στις γέφυρες, τα κιγκλιδώματα και τις κλειστές αίθουσες της Αγίας Πετρούπολης. Μαζί με τον Κερένσκι, τον Κάμενεφ και τον Ιράκλι Τσερετέλι – πίσω από τις πιστότατες μάσκες τους – ανεβαίνουν στη σκηνή οι άνθρωποι του πλήθους, οι εργάτες και οι στρατιώτες, οι μελλοθάνατοι των μετώπων. Ενας κόσμος παλιός που πεθαίνει και ένας καινούργιος που δεν ξέρει ακόμη ότι το μέλλον προβλέπει και τον δικό του θάνατο – σε ένα από τα πλέον υπαινικτικά στιγμιότυπα ο Στάλιν αγκαλιάζει τον Τρότσκι όταν ο Λένιν προβλέπει ότι θα σαρωθεί οποιαδήποτε αντίσταση στο κομμουνιστικό σχέδιο της ουτοπίας. «Το τσεκούρι ήχησε στον Βυσσινόκηπο!», ακούγεται από τη γυναίκα, την οποία ο στρατιώτης προγκάρει για να κάνει «τις πρόβες της αλλού».

Καίρια ερωτήματα

Με το θέατρό της η Μνουσκίν δεν προσφέρει απόλυτες απαντήσεις. Θέτει όμως καίρια ερωτήματα για τις απαρχές του ολοκληρωτισμού που θα εξελιχθεί, θα σαρώσει, εν μέρει θα ηττηθεί και θα επανέλθει στον ευρωπαϊκό 20ό και 21ο αιώνα. Στο πρώτο μέρος της τριλογίας της, αυτό που παρακολουθήσαμε υπό τον τίτλο «1917: η νίκη ήταν στα χέρια μας», η εξέλιξη της Ιστορίας ξεκινάει με μια υπόσχεση και ένα ιδεώδες για να καταλήξει μέσα σε οκτώ μήνες «ένα καθαρό ζήτημα τακτικής» και στατιστική στα χέρια των ισχυρών. Η παράσταση ήταν ένα δώρο της 86χρονης δημιουργού προς την Ουκρανία – το θέατρο ως όπλο ζωής και όχι θανάτου, όπως ακούγεται να λέει στις πρόβες του Κιέβου.

n Μια ξεχωριστή συγκινητική στιγμή για τους επισκέπτες, τους δημοσιογράφους και, κυρίως, τους εργαζομένους του Φεστιβάλ Αθηνών ήταν η παρουσία – ύστερα από πολλά χρόνια – του Γιώργου Λούκου στην παράσταση και τις εγκαταστάσεις της Πειραιώς 260, όπου τον υποδέχθηκε η Κατερίνα Ευαγγελάτου. Ο πρώην καλλιτεχνικός διευθυντής που «ανακάλυψε» και επέβαλε τον χώρο στη φεστιβαλική Αθήνα επέστρεφε ως θεατής. Ειδικά μάλιστα στην παράσταση μιας καλλιτέχνιδος που επίσης σύστησε στο ελληνικό κοινό.