Τι συνδέει τον Γουόρχολ, τον Ντίλαν και τον Ρούσντι

Είναι το αόρατο νήμα που συνδέει τον Μάρτιν Σκορσέζε με τη Σινέντ Ο’ Κόνορ. Τον Μπόνο, τον Πρινς και την Πάτι Σμιθ με τον Αντι Γουόρχολ, τον Αντρές Σεράνο και τον Σάλμαν Ρούσντι. Είναι η θρησκευτική εμπειρία και το υπαρξιακό ερώτημα της πίστης που διαπέρασε την τέχνη τους σε μια εποχή που χαρακτηρίστηκε τόσο από τολμηρούς πειραματισμούς όσο και από βαθιές πολιτισμικές συγκρούσεις κατά τη διάρκεια της ταραχώδους και πολυφωνικής δεκαετίας του 1980.

Την ιδιαίτερη αυτή σχέση μεταξύ θρησκείας και τέχνης επιχειρεί να διερευνήσει κατά τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο ο Πολ Ελι στο βιβλίο του «The Last Supper: Art, Faith, Sex, and Controversy in the 1980s» («Ο Μυστικός Δείπνος: Τέχνη, Πίστη, Σεξ και Διαμάχη στη δεκαετία του 1980»), που κυκλοφόρησε την Τρίτη. Και ως βασικό του εργαλείο χρησιμοποιεί την έννοια της «κρυπτο-θρησκευτικής» τέχνης – την οποία αντλεί από τον πολωνό νομπελίστα Τσέσλαφ Μίλος, αναφερόμενος σε έργα τα οποία χρησιμοποιούν το θρησκευτικό λεξιλόγιο και την εικονογραφία, χωρίς να ευθυγραμμίζονται απαραίτητα με την πίστη.

Ο ΧΡΙΣΤΙΑΝΟΣ ΝΤΙΛΑΝ. Αφετηρία σε αυτή τη διαδρομή, που είναι καταγεγραμμένη με χιούμορ και παραδείγματα που καλύπτουν μια ευρεία γκάμα καλλιτεχνών, αποτελεί η μεταστροφή του Μπομπ Ντίλαν στον χριστιανισμό στα τέλη της δεκαετίας του ’70 με πιο χαρακτηριστικό το δημοφιλές και αμφιλεγόμενο τραγούδι του «Gotta Serve Somebody». Και η γραμμή τερματισμού ορίζεται από τη θρυλική εμφάνιση της Σινέντ Ο’ Κόνορ στην εκπομπή «Saturday Night Live», το 1992, στην οποία κομμάτιασε μπροστά στις κάμερες τη φωτογραφία του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β’ διαμαρτυρόμενη για την παιδική σεξουαλική κακοποίηση εντός της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας.

Στο ενδιάμεσο ο συγγραφέας κινείται με άνεση ανάμεσα σε διαφορετικές θρησκείες, διατηρώντας ωστόσο δύο σταθερές με βιωματικό υπόβαθρο, στις οποίες επιστρέφει συχνά: τον καθολικισμό – τη θρησκεία που τον διαμόρφωσε – και τη Νέα Υόρκη – την πόλη όπου έζησε την εποχή στην οποία αναφέρεται το πόνημά του.

Ως «ένα συμβολικό τοπίο βγαλμένο από τον Δάντη» περιγράφει την πόλη του ο αμερικανός συγγραφέας, δοκιμιογράφος και ανώτερος συνεργάτης στο Κέντρο Μπέρκλεϊ για τη Θρησκεία, την Ειρήνη και τις Παγκόσμιες Υποθέσεις του Πανεπιστημίου Τζόρτζταουν. Κι αναρωτιέται πού αλλού ζουν τόσο πολλοί άνθρωποι μόνοι τους σε αυτό που ρομαντικά αποκαλείται στούντιο.

ΑΜΦΙΛΕΓΟΜΕΝΗ ΣΧΕΣΗ. Οι πρωταγωνιστές του είναι ετερόκλητοι. Προσωπικότητες που έχουν δηλώσει ξεκάθαρα πιστοί όπως ο βραβευμένος αμερικανός ποιητής και ιησουίτης ιερέας Ντάνιελ Μπέριγκαν.

Καλλιτέχνες με διαρκή, αλλά και αμφιλεγόμενη σχέση με την πίστη – όπως ο Μάρτιν Σκορσέζε και ο Πρινς. Και άλλοι που δεν πιστεύουν, όπως ο Ρόμπερτ Μέιπλθορπ και ο Σάλμαν Ρούσντι. Χώρος σε αυτή την έρευνα-αφήγηση υπάρχει και για καλλιτέχνες για τους οποίους η θρησκεία δεν φαίνεται να έχει κεντρικό ρόλο, αλλά που ελκύονται από βιβλικές μεταφορές και εικονογραφία – όπως ο Μπρους Σπρίνγκστιν και η Μαντόνα –, αλλά και για εκείνους που φαίνεται να πέρασαν από μια «θρησκευτική φάση», η οποία όμως άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα – όπως ο Μπομπ Ντίλαν ή ο Αντι Γουόρχολ, από την τελευταία σειρά έργων του οποίου προέρχεται και ο τίτλος του βιβλίου.

Αν και σε αρκετά σημεία το αποτέλεσμα της έρευνας μοιάζει με συγκέντρωση σκόρπιων ψηφίδων που επιχειρούν να διαμορφώσουν μια εικόνα μπολιασμένη με προσωπικά βιώματα, το βιβλίο δικαιώνει όσους επέλεξαν να φτάσουν ως το τελευταίο κεφάλαιο, καθώς εστιάζει στην πολιτισμική αντιπαράθεση στα τέλη της δεκαετίας του 1980, που δεν επέτρεπε στους καλλιτέχνες να διατηρήσουν το συνθετικό «κρυπτο-» του όρου-κλειδί του βιβλίου. Μια εποχή που απαιτούσε την ξεκάθαρη θέση εκ μέρους τους και από όσους τους παρακολουθούσαν.

Επρεπε ή να διαδηλώσουν κατά του «Τελευταίου Πειρασμού» του Σκορσέζε ή να βγάλουν εισιτήριο. Να αγοράσουν το καινούργιο βιβλίο του Ρούσντι ή να συνταχθούν με τους δολοφόνους του. Η αμφίσημη θέση θεωρούνταν ύποπτη, ακόμα και επικίνδυνη.

ΠΥΡΟΤΕΧΝΗΜΑΤΑ. Δεν λείπουν βεβαίως και οι περιπτώσεις εκείνων που δημιούργησαν πυροτεχνήματα επιχειρώντας να προκαλέσουν κουρνιαχτό γύρω από το όνομά τους, χωρίς να έχουν ουσιαστικά επικριτική διάθεση εναντίον της όποιας θρησκείας. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του έργου «Piss Christ» του Σεράνο – μια φωτογραφία ενός Εσταυρωμένου εμβαπτισμένου σε ούρα, το οποίο, σε αντίθεση με όσους το προσέγγισαν ως βλάσφημο, εκείνος το χαρακτήρισε έκφραση ενός «πράγματος μέσα μου που έπρεπε να βγει».

Η περιήγηση στον κόσμο της τέχνης, όπως την περιγράφει ο Ελι, αποκαλύπτει ότι την περίοδο που μελετά υπήρξε πεδίο όχι μόνο θρησκευτικής αναζήτησης αλλά και βαθύτατης πνευματικής σύγχυσης, όπου η ίδια η έννοια της πίστης τέθηκε σε δοκιμασία, τόσο για τους καλλιτέχνες όσο και για το κοινό.

Και εν τέλει ο συγγραφέας αναγνωρίζει ότι το βιβλίο του είναι ένα έργο που μετέχει του ίδιου του φαινομένου που μελετά: αποτελεί και το ίδιο μια κρυπτο-θρησκευτική πράξη. Θίγει την πίστη όχι ως δεδομένη βεβαιότητα, αλλά ως σύνθετη υπαρξιακή διαπραγμάτευση. Και υπογραμμίζει ότι πολλές φορές είμαστε πιο ευσεβείς στις αμφιβολίες μας και πιο βλάσφημοι στις βεβαιότητές μας.