Για τη λογοτεχνία, {LF}τις εκδόσεις {LF}και την κριτική: {LF}σημεία ελέγχου

Το δίπτυχο που άρχισε το προηγούμενο Σάββατο (ΤΑ ΝΕΑ, «Βιβλιοδρόμιο», 24/5/2025) και συνεχίζεται σήμερα, σκοπό είχε να συνοψίσει (ορισμένα τουλάχιστον) από τα παθητικά σημεία του κύκλου ο οποίος περιλαμβάνει έλληνες συγγραφείς, εκδότες και κριτικούς στα δέκα-δεκαπέντε τελευταία χρόνια. Εναν κύκλο που ενώ με την αυξανόμενη διαρκώς ποσοτική  παραγωγικότητά του δίνει την εντύπωση ότι είναι υγιής και ακμαίος, δεν μπορεί να κρύψει τις ασθένειές του, ριζωμένες σε κακές τροπές της Μεταπολίτευσης, όπως και της πιο πρόσφατης οικονομικής και θεσμικής κρίσης. Οι τρεις συντελεστές του – συγγραφείς, εκδότες, κριτικοί – έχουν φτάσει στο σημείο να αυξάνουν μέσα σε ένα είδος «πανικού» υπερπροσφοράς, υπαρξιακής αγωνίας και αλόγιστου  ανταγωνισμού,  το παραγόμενο προϊόν, δηλαδή κείμενα και βιβλία, χωρίς το προϊόν όμως να έχει την ανάλογη υποδοχή. Χωρίς το ούτως ή άλλως καθηλωμένο αναγνωστικό κοινό, ιδίως ως προς την ημεδαπή λογοτεχνία, να διευρύνεται, τείνοντας μάλιστα εμφατικά όλο και περισσότερο προς την ξένη ποίηση και την πεζογραφία. Αμφιβάλλω αν αυτά τα «παράδοξα» της ελληνικής βιβλιαγοράς απασχολούν σοβαρά τους συντελεστές της. Διαπιστώνονται μεν αλλά η αντίδραση προς αυτά είναι πρόχειρη, νωθρή, με την πεποίθηση ότι θα λυθούν αυτορρυθμιζόμενα. Για παράδειγμα, οι εκδότες για να αντιμετωπίσουν τις αυξήσεις μειώνουν ως το ελάχιστο τις αμοιβές των μεταφραστών. Ενα μέρος τους στηρίζεται στην προαγορά ή στη συμμετοχή στο κόστος των ίδιων των συγγραφέων, αυξάνοντας έτσι τον φαύλο κύκλο, ενώ επαφίενται μέχρι κορεσμού στις γνωστές συντεχνιακές παρουσιάσεις, όπου συνήθως οι ύστερα από συνεχείς εκκλήσεις παρόντες καταβάλλουν τον οβολό τους, γνωρίζοντας εκ προοιμίου ότι θα έρθει η στιγμή που ο παρουσιαζόμενος σήμερα θα είναι ο αυριανός τους «πελάτης».

Απέναντι στην εμφανή «φούσκα», της χωρίς έλεγχο, άμετρης και πολλές φορές πρόχειρης παραγωγής, εξακολουθεί να απουσιάζει η ύπαρξη των παραγόντων που δουλειά τους είναι η ενδελεχής φροντίδα του προς έκδοση κειμένου. Προτού μια έκδοση πάρει την άγουσα της εκτύπωσης δεν πρέπει να αξιολογηθεί; Και δεν αναφέρομαι στο τρέχον «μπακάλικο» ζύγισμα, με βασικό κριτήριο το αν ήταν ποσοτικά και μόνο ευπώλητα τα προηγούμενα βιβλία του συγγραφέα. Η τακτική αυτή τον καταδικάζει εκ προοιμίου να αυτοπεριορίζεται σε ένα και μόνο είδος κοινού που επιβεβαιώνεται πάλι και πάλι σ’ αυτό που ξέρει, μη αναζητώντας κάτι άλλο. Να αξιολογηθεί, σημαίνει επίσης: να γλιτώσει από εκφραστικά λάθη, ανισομέρειες, γλωσσικά ατοπήματα, πραγματολογικά σφάλματα, τα οποία βρίθουν αλλά δεν γίνονται αντιληπτά από ένα κοινό εν πολλοίς μαθημένο στην ευκολία, ή και από μια λογοτεχνική κριτική η οποία, κι αυτή, αφημένη στην προχειρογραφία και στη βιασύνη, δεν θέλει (ή ίσως  δεν μπορεί) να αξιολογεί γιατί θέλει να έχει ήσυχο το κεφάλι της. Συμβολή στην αξιολόγηση είναι και (όπου αντέχει το κεμέρι) η συμμετοχή στην εκδοτική διαδικασία, ενός αποδεδειγμένα επαρκούς επιμελητή, ο οποίος σε άλλες λογοτεχνίες δεν νοείται να μην έχει έναν καίρια γνωμοδοτικό ρόλο. Κι αυτό, προκειμένου να ξεπεραστεί ο μόνιμος σκόπελος που βραχυκυκλώνει αρκετούς τίτλους της πεζογραφίας μας, κρατώντας τους δέσμιους της ελλαδικής αυτάρκειας.

Απουσία μεθόδου

Σκεπτόμουν, λοιπόν, την πραγμάτευση στο δεύτερο αυτό μέρος του διπτύχου, κάποιων από τα παθητικά ζητήματα του εκδοτικού μας κύκλου, για την ίαση των οποίων κανείς δεν ενδιαφέρεται, όπως πολλές φορές, προ ετών, μου παρατηρούσαν απαυδισμένοι ειδικοί από άλλες χώρες, προσκεκλημένοι από δημόσιους φορείς μας να πάρουν μέρος σε σχετικά σεμινάρια, όπου όμως το πρώτο ζητούμενο ήταν πάντοτε οι μηδενικοί προσερχόμενοι. Εδώ απλώς τα έθιξα, για να περάσω στο αχανές αλλά ανερεύνητο και βραχώδες τοπίο της εδώδιμης λογοτεχνικής κριτικής, η οποία, σε μεγάλο μέρος της, επιζεί ως επιπλέον επιδείνωση των άλλων δεινών που πλήττουν τον κύκλο της συγγραφής και παραγωγής βιβλίου στην Ελλάδα. Τώρα, στην ενδεχόμενη ερώτηση του ποιες είναι οι διαφορές ανάμεσα στην άλλη κριτική, η οποία αναλαμβάνει να παρουσιάσει εκδόσεις επιστημολογικές, ιστορικές, για την τεχνολογία, την οικονομία, τη βιολογία, αρχαιολογία, και στην κριτική που ενδιαφέρεται για την καθαυτό λογοτεχνία, την ποίηση, το διήγημα, το μυθιστόρημα, τα δοκίμια τα ταξιδιωτικά, και εν γένει τις εκδόσεις όπου πρωταγωνιστεί δημιουργικά η φαντασία, θα απαντούσα ότι η διαφορά είναι μία: η απουσία (αν όχι πάντα αλλά συχνότατα) στη δεύτερη κάθε μεθοδικής ανάπτυξης, η συμπλήρωση των κενών που δημιουργεί η άγνοια και η έλλειψη ιστορικού βάθους, με αυτοσχεδιασμούς, γενικολογίες, ποιητικισμούς, φουσκωμένα λόγια. Τι είναι αυτό που διαφοροποιεί τη χύδην λογοτεχνική κριτική, από την υπάρχουσα κριτική του κινηματογράφου, του θεάτρου, της μουσικής, που αρκετές φορές φτάνει στο σημείο να επαινέσει αλλά και να μεμφθεί με οξύτητα; Ασφαλώς η προσήλωση στους κανόνες της κάθε τέχνης.

Τις πρώτες κριτικές, τις μεθοδικά εστιασμένες και σχετικές με κάποιο επιστημονικό πεδίο, τις γράφουν άτομα που έχουν μια κάποια εξειδίκευση, μια βαθύτερη γνωσιακή σχέση με την κρινόμενη έκδοση, μια θητεία σε συναφή ερευνητικά ζητήματα. Ερμηνευτική απλοποίηση μεν, αλλά όχι εξοστρακισμός της εξειδίκευσης, διάλογος με βάση κάποιες αρχές και πάνω σε κάποιες θέσεις. Και προπάντων, εκεί όπου είναι αναγκαία η αντίθεση, εκεί όπου δεν μπορεί να υπάρξει σύγκλιση – γιατί όχι; – η απελευθερωτική και καθαρτήρια άρνηση. Ενώ αντιθέτως, ως προς τη λογοτεχνία έχει επικρατήσει εδώ και τουλάχιστον μια δεκαπενταετία, η άποψη ότι το ερμηνευτικό της πεδίο είναι προσπελάσιμο από τον καθένα, καθώς η προσέγγιση σ’ αυτήν είναι εξομοιωμένη ως εγχείρημα με την ασαφή εντύπωση, τον άκρατο υποκειμενισμό και όχι τη σαφή γνώση, την παιδεία, την απαραίτητη κατάρτιση. Από αυτή την εξομοίωση των πάντων που συνιστά προσαρμογή προς τα κάτω, ξεπήδησε η γιγαντωμένη από τη μεταπολιτευτική ασυδοσία αποφυγή κάθε λόγου που δεν υπερασπίζεται την αλογία, τον άκρατο παρορμητισμό και τον παραλογισμό.

Οι λογοτέχνες δεν είναι βέβαια όντα κατ’ εξαίρεσιν, είναι γιατροί, νομικοί, μηχανικοί, βιολόγοι, οι οποίοι όμως λησμονούν, όταν γράφουν ποιήματα ή πεζά, με τη μεγαλύτερη ευκολία, ότι η λογοτεχνία δεν είναι το υπερβατικό της ζωής, είναι μια μορφή συνάλληλης ζωής, αλλά με τους δικούς της αυστηρούς κανόνες. Δεν είναι το μυστικοπαθές καταφύγιο της μη αξιολόγησης, ο νοητός χώρος όπου ο καθένας μπορεί να γράφει ακόπως ό,τι θέλει και όπως το θέλει, περιμένοντας ένα και μόνο: την επίνευση. Δεν πάσχουμε από έλλειψη κριτικών που χειροκροτούν με τη θερμότητα του κόλακα κάθε δημοσίευση. Πρόχειρη ή δουλεμένη με μεράκι. Οι τάξεις τους είναι υπερπλήρεις στα ΜΚΔ, στα ένυλα και άυλα περιοδικά, στις αναρίθμητες και εκτός λίγων εξαιρέσεων ανωφελείς ανθολογίες, στα πληθωριστικά αφιερώματα, όπως το πρόσφατο της Νέας Ευθύνης, προϊόν βιασύνης και έπαρσης, όπου στη μεγάλη τους πλειοψηφία τα ελλειμματικά κείμενα που περιλαμβάνει συνιστούν από μόνα τους καθαυτό γελοιοποίηση της έννοιας της λογοτεχνικής κριτικής. Πάσχουμε από την απουσία της κριτικής. Οσο κι αν μοιάζει παράδοξο, είναι η κριτική που έχει εξοριστεί από αυτή την Εδέμ των «αυτοθαυμαζόμενων» λογοτεχνικών αριστουργημάτων. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι η συνεχώς διογκούμενη είσοδος στην «αγορά» της λογοτεχνίας, μετά το 2010, συνέπεσε με τη γεωμετρική εξάπλωση της εμπορευματικής τεχνολογίας του Διαδικτύου η οποία επιζητούσε μανιωδώς μια ανάλογη μαζική είσοδο στη μιντιακή αγορά.

Αυτός ο πληθωρισμός, που όπως προαναφέρθηκε, είναι γενικότερο φαινόμενο του λογοτεχνικού πεδίου – όχι μόνο του κριτικού αλλά και του πρωτογενούς λογοτεχνικού – πόσο σχετίζεται με την αξιολογική ικανότητα του κριτικού λόγου; Πώς διαμορφώνει τους όρους της κριτικής πρόσληψης, μια που ολοφάνερα ο «κριτικός», που ακολουθεί έναν τέτοιον ασθμαίνοντα ρυθμό, για να ικανοποιήσει τους όρους των δημόσιων σχέσεων και της ανάγκης να είναι πανταχού παρών, δεν είναι δυνατόν να μελετά σε βάθος τα βιβλία που διαβάζει. Σε πολλές περιπτώσεις δεν τα έχει καν διαβάσει, έστω με μια γρήγορη και πρόχειρη ανάγνωση. Μέλημά του είναι η ενίσχυση της ματαιοδοξίας εκείνου, από τον οποίο περιμένει με τη σειρά του να ικανοποιήσει τη δική του ματαιοδοξία. Αναλύει διεξοδικά τον τίτλο του βιβλίου, ως εάν ο τίτλος αποτελεί τον συμψηφισμό όλων των σελίδων της έκδοσης^. παραθέτει γενικόλογους αφορισμούς που όμως ταιριάζουν σε δεκάδες άλλων βιβλίων^. ενσωματώνει στο κείμενό του αποσπάσματα από γραπτά γνωστών συγγραφέων, πολλές φορές άσχετων με την κρινόμενη έκδοση^. θεωρητικολογεί αοριστολογώντας. Αμετροέπειες, πληθωριστικές ωραιολογίες και αερολογίες, θαυμαστικοί υπερτονισμοί, απουσία εστιασμού στα όντως πραγματολογικά του κρινόμενου κειμένου.

Δεν ξέρω αν με αυτούς τους όρους μπορεί να επιβιώσει σήμερα μια υπεύθυνη κριτική στάση που να δείχνει με θάρρος ότι δεν βρισκόμαστε σε μια περίοδο ακατάσχετης παραγωγής αριστουργημάτων. Μπορεί να υψώσει τη φωνή της και να ταράξει τον αλληλοανταλλασσόμενο ενθουσιασμό της εύκολης κι επιπόλαιης φιλίας; Να αρχίσει και πάλι να αξιολογεί, να προτείνει με τον τρόπο της αυτό που αξίζει να σωθεί; Να τολμά και να αρνείται; Ή η «κριτική» θα βουλιάξει μέσα στην κατακλυσμική δικτατορία των εκατοντάδων επαινετικών αλλά απολύτως άχρηστων στην πλειονότητά τους κειμένων που νομίζουν ανοήτως ότι συνιστούν κριτικό λόγο;