Επαναφορά των Οικονομικών στη γεωοικονομία

Τους τελευταίους μήνες η γεωπολιτική τράπουλα ξαναμοιράζεται. Ολα επανεξετάζονται, θέσεις αναθεωρούνται, βεβαιότητες ανατρέπονται, στεγανά βυθίζονται. Μια συναλλακτική λογική, αγνοεί ισορροπίες δεκαετιών στην οικονομία προκειμένου να επηρεάσει την κατάσταση στη γεωστρατηγική. Οι οικονομολόγοι χτίζουν στα θεμέλια του ορθολογισμού για να καθορίζουν σχέσεις που προκύπτουν από την αμοιβαία επιδίωξη του κέρδους σε πεδία που ευνοούν τις συνεργασίες.  Βασική προϋπόθεση ότι η οικονομία εξετάζεται ανεξάρτητα από την πολιτική. Στην καλύτερη περίπτωση καθορίζεται το πεδίο στο οποίο μπορεί να υπάρχει ευχέρεια επιλογής και προσφέρει εργαλεία για τη στάθμιση και αξιολόγησή της.

Τα τελευταία χρόνια, όμως, το βολικό προβάδισμα της οικονομίας ανατρέπεται. Ηδη από το 2022 οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας αντιμετώπιζαν τις οικονομικές σχέσεις ως εργαλείο επηρεασμού της γεωπολιτικής. Οι γεωστρατηγικές επιδιώξεις, δηλαδή, υπαγορεύουν τις οικονομικές επιλογές. Οι πρωτοβουλίες του προέδρου Τραμπ απλώς επεκτείνουν υφιστάμενες τάσεις. Οι προβολείς στρέφονται στη γεωοικονομική. Αυτή εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο μια  ηγεμονική χώρα αξιοποιεί οικονομικές απειλές προκειμένου να εδραιώσει πολιτικό προβάδισμα, εκεί όπου δεν υφίσταται δυνατότητα νομικών κυρώσεων. Οι ιδέες αυτές είναι κοινές στις διεθνείς σχέσεις και στην  πολιτική επιστήμη. Ομως, το αντικείμενο επανήλθε στις οικονομικές ρίζες του το 2015 με άρθρα των Christopher Clayton, Matteo Maggiori και Jesse Schreger. Οι ίδιοι σε δοκίμιο του 2025 «επαναφέρουν την οικονομία στη γεωοικονομική». Το κάνουν εξετάζοντας το πώς δομούνται και πώς λειτουργούν οι οικονομικές απειλές που εκτοξεύει ο ηγεμόνας για να καθυποτάξει τους «στόχους» του.

Υποταγή ορίζεται ως ο εξαναγκασμός του στόχου να κάνει κάτι που δεν θα έκανε. Κρίσιμη έννοια, το περιθώριο επιλογής του στόχου (participation constraint). Οταν ο ηγεμόνας εκτοξεύει απειλή, ο στόχος εξετάζει το περιθώριο μεταξύ συμμετοχής στη συμμαχία (εσωτερική επιλογή) και αποχώρησης (εξωτερική επιλογή). Αναλύεται, δηλαδή, πώς ο στόχος «παίζει μπάλα» και δεν καταλήγει ότι τον συμφέρει να υποστεί την απειλή και να αποχωρήσει. Οσο ευρύτερο το περιθώριο, τόσο εκτενέστερη η εξουσία του ηγεμόνα.

Ενα παράδειγμα του πώς λειτουργεί το σχήμα αυτό είναι όταν οι ΗΠΑ απείλησαν την Αίγυπτο το 1956 ότι θα διέκοπταν τη βοήθεια για την κατασκευή του φράγματος του Ασουάν. Η Αίγυπτος κατέληξε ότι τη συνέφερε να υποστεί την απειλή (δηλαδή οι ΗΠΑ την έσπρωξαν πέρα από το περιθώριό της). Εκ των υστέρων γνωρίζουμε ότι διευκολύνθηκε στην απόφασή της από την προθυμία της Σοβιετικής Ενωσης να αναλάβει εκείνη το κόστος του φράγματος.

Το παράδειγμα δείχνει ότι η ισχύς έχει όρια. Αυτά εξαρτώνται από την ύπαρξη εναλλακτικών επιλογών του στόχου, είτε αυτός είναι κυβέρνηση, είτε επιχείρηση. Η κατάσταση περιπλέκεται όταν προβάλλει εναλλακτικός ηγεμόνας. Τότε η γεωοικονομική συναντά τη θεωρία παιγνίων.

Η ανάλυση των γεωοικονομολόγων πρέπει να κάνει τους Αμερικανούς να ανησυχούν. Κατ’ αυτούς, η αμερικανική υπεροχή ευρίσκεται στη δεσπόζουσα νομισματική θέση του δολαρίου και όχι στη βιομηχανία, όπου ήδη υστερεί από την Κίνα. Στη διαπάλη μεταξύ επιχειρήσεων, η αναθέρμανση της γιγαντιαίας εσωτερικής οικονομίας της Κίνας προσδίδει επιλογές που δεν διαθέτουν οι ΗΠΑ. Χειρότερα ακόμα, η ηγεμονία μπορεί να απολεσθεί, αν οι υποτακτικοί αντιληφθούν ότι ο ηγεμόνας μπορεί να παρακαμφθεί.

Τα γεωοικονομικά εξηγούν πώς ασκείται η ηγεμονία. Πιθανώς όμως να χρειαστεί να καταγράψουν και πώς αυτή εγκαταλείπεται.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.