Πώς η ανάγκη {LF}για Δημοκρατία {LF}γίνεται Ιστορία

Οπως έχει παρατηρηθεί σε ποικίλες μελέτες και ταυτόχρονα επιβεβαιώνεται τα τελευταία χρόνια και από την πολιτική πραγματικότητα στη χώρα: ο λαϊκός παράγοντας σε μεγάλο ποσοστό έχει αποσυρθεί. Οι κινητοποιήσεις είναι περιορισμένες, η συμμετοχή των μαζών σε κόμματα-οργανώσεις-κινήματα έχει μειωθεί δραματικά, το ενδιαφέρον για κοινωνικοπολιτικά ζητήματα έχει ατονίσει, η δημόσια συζήτηση όλο και πιο σπάνια μονοπωλείται από πολιτικά επίδικα κ.ο.κ. Μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο – και σημειολογικά στη συμπλήρωση εξήντα ετών από τις κινητοποιήσεις των Ιουλιανών –  εκδίδεται το βιβλίο Παρεμποδίζοντας την Αποστασία – Ιουλιανά 1965: Κοινωνική διαμαρτυρία και Αριστερά του Κωνσταντίνου Λαμπράκη (εκδόσεις Τόπος, πρόλογος Γιάννης Μαυρής) όχι απλώς να θυμίσει μια εποχή πολιτικής έντασης αλλά να βοηθήσει στην κατανόηση ενός εντελώς άλλου πλαισίου από το σημερινό. 1

Για την ακρίβεια, μιας περιόδου που καθόρισε εν πολλοίς τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Αλλωστε τα Ιουλιανά, πέραν των εξελίξεων που κυοφόρησαν, αποτέλεσαν μία εκ των κορυφαίων εκφάνσεων κοινωνικής κινητοποίησης κατά τον 20ό αιώνα. Σημαντικές περίοδοι, αναζητούν σημαντικά βιβλία, και κατά την κρίση μας μόλις εκδόθηκε ένα τέτοιο.

Το βιβλίο – κι αυτό φαίνεται ήδη από τον τίτλο – έχει σαφή και μάλιστα διττή στόχευση: αφενός – μιλώντας με πολιτικούς όρους της εποχής – την κατάδειξη του ρόλου της Αριστεράς στα γεγονότα 2, αφετέρου την επιστημονική αυτοτέλεια και αντικειμενικότητα για όσα εξετάζει. Κατά την άποψή μας επιτυγχάνονται και οι δύο στόχοι καθώς δεν έχουμε να κάνουμε με ένα στρατευμένο πολιτικά βιβλίο, αλλά για μια έρευνα εις βάθος με ευρύ φάσμα μεθοδολογικών και αναλυτικών εργαλείων (συνεντεύξεις, επισκόπηση Τύπου, ποσοτικές απεικονίσεις κ.ά.).

Η καθολική καταγραφή των γεγονότων, ειδικά σε συνθήκες όπως η εξεταζόμενη στις οποίες ο πολιτικός χρόνος είναι πυκνός, είναι αδύνατη 3. Επομένως στο Παρεμποδίζοντας την Αποστασία, δεν αποτυπώνονται όλες οι ψηφίδες των γεγονότων, ωστόσο, στο μέτρο του δυνατού και βάσει του ερευνητικού πλαισίου που έχει τεθεί, παρουσιάζονται όλα τα επίδικα, όλα όσα είναι προς διερεύνηση. Οι ερευνητικοί άξονες που έχουν τεθεί ρητά εξετάζονται αναλυτικά, κι αυτό οφείλει να πιστωθεί στον συγγραφέα. Ο Λαμπράκης γνωρίζει για όσα γράφει και γράφει για όσα γνωρίζει.

Δεν έχουμε να κάνουμε με μια «στεγνή» καταγραφή δεδομένων και αριθμών, αλλά για μια ύφανση του ιστορικού-θεωρητικού με το ποσοτικό. Μέσω αυτής της σύνθεσης των λ.χ. θεωρητικών προσεγγίσεων γύρω από έννοιες όπως τα κινήματα και της ανάδειξης της απτής πραγματικότητας, επιτυγχάνεται η επιστημονική αποτύπωση των Ιουλιανών ως «κοινωνικής έκρηξης» 4.

Αναφερθήκαμε παραπάνω στο ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο, ας μας επιτραπεί ένα σχόλιο επί αυτών των αξόνων. Δύο πρόσθετες – πέραν της χαρτογράφησης των Ιουλιανών – συνεισφορές του βιβλίου είναι αφενός η συνοπτική περιγραφή κρίσιμων όρων/εννοιών 5, αφετέρου η σε αδρές γραμμές περιγραφή του ιστορικού πλαισίου στην Ελλάδα και τον κόσμο 6. Τα παραπάνω στοιχεία «δένουν» το αφήγημα και δίνουν αφορμές για περαιτέρω κατάδυση  – των ενδιαφερόμενων – στη βιβλιογραφία.

Επιστρέφοντας στην κεντρική θεματική του βιβλίου, δηλαδή τη συμμετοχή στο κίνημα των Ιουλιανών, το στοιχείο που ξεχωρίζει την έρευνα είναι η χρήση μεικτών μεθόδων. Συγκεκριμένα, η χρήση ποιοτικών και ποσοτικών στοιχείων, δημιουργεί ένα διαυγές πλαίσιο για το ποίοι, πότε, πού και πώς συμμετείχαν στις κινητοποιήσεις.

Τα κεφάλαια που ασχολούνται με τους δρώντες (οργανώσεις, συλλογικότητες κ.λπ.) στα Ιουλιανά (κεφάλαια 2 έως 5), παρέχουν εύρος πληροφοριών και δεδομένων γύρω από αυτούς. Συνεπώς, μέσω της ταξινόμησης που επιχειρείται, η αναγνώστρια μπορεί εύκολα να περάσει από το ειδικό στο γενικό, το τοπικό στο πανελλήνιο κ.ο.κ. Το πέρασμα από μία συγκεκριμένη κοινωνική ή/και πολιτική ομάδα π.χ. φοιτητές, στη μεγάλη εικόνα π.χ. μέσω των χαρτών και πινάκων της γεωγραφικής απεικόνισης των κινητοποιήσεων, κρίνουμε πως είναι ένα εκ των μεγαλύτερων ατού του βιβλίου.

Εξαιρετικά χρήσιμα είναι και τα στοιχεία (κοινωνικά, οικονομικά, ηλικιακά κ.ά.) των διαδηλωτών που παρουσιάζονται (σ. 181 επ.), καθώς συνδυαστικά με την αφηγηματική προσέγγιση που ακολουθείται στην περιοδολόγηση, διευκολύνουν την πρόσληψη από τον αναγνώστη του συνόλου των δεδομένων.

Υποστηρίζουμε πως η εξεταζόμενη ιστορική περίοδός, χρήσιμο είναι να επανατοποθετηθεί ψηλά στη συλλογική μνήμη. Υποστηρίζουμε πως κρίσιμο για την επίτευξη τέτοιων στόχων είναι μελέτες με στέρεα επιστημονικά επιχειρήματα. Υποστηρίζουμε πως τέτοιες αναγνώσεις μπορεί να (ξανα)εμπνεύσουν τον λαϊκό παράγοντα. Υποστηρίζουμε πως όλα τα παραπάνω μπορεί να επιτευχθούν από τη συγκεκριμένη συνεισφορά. Υποστηρίζουμε, τέλος, πως η μακροχρόνια και ενδελεχής έρευνα του Λαμπράκη έχει μετουσιωθεί σε βιβλίο αναφοράς.

Ο Θανάσης Δημάκας είναι υποψήφιος διδάκτορας Πολιτικών Επιστημών στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, μέλος της συντακτικής ομάδας του περιοδικού «Kaboom»

1 Η μεγάλη διαφορά τότε-τώρα, αν και δεν αναφέρεται στο βιβλίο, θεωρούμε πως πρέπει να μας απασχολεί πολιτικά, κοινωνικά, δημοσιογραφικά κ.λπ.

2 Το βιβλίο εστιάζει στις τότε δυνάμεις της Αριστεράς, ωστόσο σε άλλες έρευνες του συγγραφέα και μερικώς και στο βιβλίο καταδεικνύεται και η ποσοτική και ποιοτική συνεισφορά των δυνάμεων του Κέντρου ή όπως συνήθως χαρακτηρίζεται ο χώρος δημοκρατικής παράταξης.

3 Στα Ιουλιανά, ασχέτως εάν το ζήτημα δεν είναι στο στενό πυρήνα του βιβλίου, υπήρξαν υπερβολές σε πολλά επίπεδα, κάτι λογικό και αναμενόμενο. Στο πλαίσιο αυτό μπορεί να εγγράψει κανείς π.χ. το πώς κινήθηκαν ορισμένα ΜΜΕ – ιδίως της δεξιάς παράταξης – αλλά και πώς οι δρώντες προς τα ΜΜΕ.

4 Ο όρος χρησιμοποιείται τόσο από τον συγγραφέα όσο και από τον Γ. Μαυρή στον πρόλογο.

5 Εννοιες όπως π.χ. τα κοινωνικά κινήματα ή οι συγκρουσιακοί κύκλοι σχηματοποιούνται ήδη από το εισαγωγικό κεφάλαιο.

6 Προφανώς η ιστορική περιγραφή σε ένα βιβλίο με εστιασμένο θεματικό άξονα δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης.