Για την παιδεία {LF}των υπόδουλων Ελλήνων

Με πρωτοβουλία του Πασχάλη Κιτρομηλίδη μια συνεδρία του Δωδέκατου Διεθνούς Συνεδρίου Σπουδών του Διαφωτισμού, που έλαβε χώρα στο Μονπελιέ το 2007, αφιερώθηκε στον Αδαμάντιο Κοραή. Καρπός εκείνης της συνεδρίας υπήρξε ο συλλογικός τόμος Adamantios Korais and the European Enlightenment, Voltaire Foundation, Οξφόρδη 2010, με επιμέλεια και εισαγωγή του Πασχάλη Κιτρομηλίδη. Συμμετείχαν οι παρακάτω μελετητές: Βιβή Περράκη, Ιωάννης Ευρυγένης, Μιχαήλ Πασχάλης, Peter Mackridge, Άννα Ταμπάκη, Ρωξάνη Αργυροπούλου, Πασχάλης Κιτρομηλίδης και Βασίλης Μουρδουκούτας. Ο τόμος κυκλοφόρησε πρόσφατα από το ΜΙΕΤ σε ελληνική μετάφραση των Κωνσταντίνου Ηροδότου και Νικόλαου Χαροκόπου και πρόλογο του Πασχάλη Κιτρομηλίδη. Τιτλοφορείται: Ο Αδαμάντιος Κοραής και ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός.

Η παιδεία των υπόδουλων Ελλήνων, όπως εκφράστηκε μέσα από το εκδοτικό, μεταφραστικό και δοκιμιακό του πρόγραμμα, υπήρξε το διά βίου ιδεολογικό πρόταγμα του Κοραή. Όπως γράφει η Άννα Ταμπάκη, «σε όλες τις φιλολογικές δραστηριότητες του ελληνιστή σοφού, σε όλες τις εκκλήσεις που απηύθυνε στους συμπατριώτες του και στα κριτικά του σχόλια για την αρχαία και τη νεότερη γραμματεία, η κύρια έγνοια του παρέμεινε παιδαγωγικής και ηθικής φύσης».  Όποιος θέλει να διαμορφώσει σχετική εικόνα δεν έχει παρά να αναζητήσει τα εντυπωσιακά στατιστικά στοιχεία της συντομότατης αυτοβιογραφίας του Κοραή, όπου απαντούν: 28 αναφορές στην «παιδεία» και ομόρριζες λέξεις, 19 αναφορές στη «διδασκαλία» και ομόρριζες λέξεις και 22 αναφορές στο «βιβλίο» και σύνθετες λέξεις. Μέσα σε δυόμισι στίχους συναντάμε ακόμη και τέσσερις αναφορές στην «παιδεία». Ο Κοραής σημειώνει εκεί ότι εμπνεύστηκε το εκδοτικό του πρόγραμμα από την «πολιτική μεταβολή» (= την Επανάσταση) στη Γαλλία. Γράφει συγκεκριμένα:

«Tούτο ηύξησε και την οποίαν έτρεφα επιθυμίαν προ πολλού να συνεργήσω το κατά δύναμιν εις την παιδείαν των ομογενών μου, και μάλιστα αφού επληροφορήθην, ότι η αύξησις και εξάπλωσις της παιδείας εις το Γαλλικόν έθνος εγέννησε τον έρωτα της ελευθερίας. Mόνον μέσον τοιαύτης συνεργίας εύρισκα τας εκδόσεις των ελληνικών συγγραφέων με μακρά προλεγόμενα εις την κοινήν γλώσσαν, ώστε να αναγινώσκωνται όχι μόνον από τους σπουδαστάς της παλαιάς γλώσσης, αλλά και από τους ιδιώτας. Eις τοιαύτην επιχείρησιν όμως, εχρειάζετο πλειοτέρα γνώσις της ελληνικής γλώσσης, διά την κριτικήν έκδοσιν του κειμένου των συγγραφέων. Eις ταύτης λοιπόν την απόκτησιν έδωκα όλην μου την προσοχήν, αφίνων και την επαγγελίαν της ιατρικής και πάσαν άλλην ασχολίαν».

Διάγραμμα ενός
ιδεολογικού προγράμματος

Ο Κοραής κατόρθωσε να εναρμονίσει την αρχαιοελληνική παιδεία με την παιδεία του Διαφωτισμού, χάρη σε εκδόσεις αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων (σχεδόν αποκλειστικά πεζογράφων)  και χάρη στη «μετακένωση», μέσω μεταφράσεων και δοκιμίων, της ευρωπαϊκής παιδείας στην πατρίδα του. Η «διόρθωσις» (emendatio) και ο σχολιασμός των αρχαιοελληνικών κειμένων εντάσσεται απολύτως στη λογική του Διαφωτισμού, δεδομένης της απόλυτης ανάγκης για «καλές» και υπομνηματισμένες ελληνικές εκδόσεις που θα χρησίμευαν για των «φωτισμό» του υπόδουλου έθνους. Ο Κοραής έγινε γνωστός στην Ευρώπη κατ’ εξοχήν ως δεινός κλασικός φιλόλογος και εκδότης, κυρίως χάρη στις οξυδερκέστατες προτάσεις του για διορθώσεις των αρχαίων κειμένων, οι οποίες διατηρούν την εγκυρότητά τους ακόμη και διακόσια χρόνια αργότερα, αν και αντιμετώπισε αρκετές δυσκολίες  όσον αφορά την πρόσβαση στα χειρόγραφα της Εθνικής βιβλιοθήκης της Γαλλίας κατά τη δεκαετία του 1790 και το πιεστικό πρόβλημα της χρηματοδότησης. Ταυτόχρονα υπηρετούσε  την ελληνική υπόθεση αφενός μέσω της έκδοσης επιλεγμένων αρχαιοελληνικών κειμένων στη σειρά της Ελληνικής Βιβλιοθήκης και των συμπληρωμάτων της και αφετέρου προτάσσοντας στις εκδόσεις δικούς του «Αυτοσχέδιους στοχασμούς περί της ελληνικής παιδείας και γλώσσης». Η «διόρθωσις» της σύγχρονης ελληνικής γλώσσας κυρίως με βάση το λεξιλόγιο και τη μορφολογία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας δεν είχε βέβαια, ούτε μπορούσε να έχει, αναλογία με τη γαλλική γλώσσα της εποχής, αλλά για τον Κοραή εντασσόταν και αυτή στο πνεύμα του Διαφωτισμού. Κατά την άποψή του η μεταρρύθμιση της γλώσσας θα συνέβαλλε στη μεταρρύθμιση του εθνικού χαρακτήρα των Ελλήνων. Οι γενικότεροι στόχοι του εκδοτικού και μεταφραστικού προγράμματος του Κοραή ήταν η ανάσχεση της ελληνικής παρακμής (που ξεκίνησε κατά τη γνώμη του στα μετακλασικά χρόνια και συνεχίστηκε κατά τη βυζαντινή και οθωμανική περίοδο), η κατάκτηση της εθνικής ανεξαρτησίας και της ατομικής και θεσμικής ελευθερίας και ισότητας,  και η πίστη στην ιδέα της προόδου του πολιτισμού και στην ικανότητα του ανθρώπου προς τελείωση.

Ο λόγιος και
ο εκλαϊκευτικός σχολιασμός

Θα αφιερώσω το υπόλοιπο της κριτικής μου σε δύο «διλήμματα» του Κοραή που εμπλουτίζουν από διαφορετική σκοπιά το θέμα του συλλογικού τόμου. Αν αναζητούσαμε την έμπρακτη εφαρμογή του εκπαιδευτικού προγράμματος του Κοραή θα την εντοπίζαμε στο σπονδυλωτό αφήγημα του Παπατρέχα, που συγκροτείται από τα Προλεγόμενα στις εκδόσεις των τεσσάρων πρώτων ραψωδιών της Ιλιάδας. Η οργανική σύνδεση του Παπατρέχα με την έκδοση της Ιλιάδας δεν είναι  ένα απλό αφηγηματικό εύρημα. Η έκδοση υπόκειται στο πνεύμα του Διαφωτισμού, το οποίο υπαγόρευσε αφενός την επιλογή του Ομήρου ως  «κοινού παιδευτού του ελληνικού γένους» και αφετέρου την ιδέα ενός υπομνηματισμένου κειμένου, το οποίο θα ήταν απαλλαγμένο από «φιλολογικές προλήψεις» και θα αναπλήρωνε την υστέρηση της Ελλάδας σε σύγχρονες εκδόσεις έναντι της «φωτισμένης Ευρώπης» (χάρη και στην υιοθέτηση της πρόσφατης έκδοσης του Friedrich August Wolf [1804]). H μετάβαση του ιερέα της Βολισσού από την αμάθεια προς την κατάκτηση της παιδείας του Διαφωτισμού ακολουθεί πορεία, η οποία δεν είναι απλώς παράλληλη με το εκδοτικό εγχείρημα του λόγιου φίλου του αλλά συναρτάται άμεσα με αυτό.

Ειδικότερα, ο ιερέας ακολουθεί τα βήματα του εκδότη, καθώς συμμετέχει και αυτός με τον τρόπο του στον υπομνηματισμό της Ιλιάδας συγγράφοντας σχόλια στο έπος με τον τίτλο «Επιστασίαι εις τον Όμηρον». Σκοπεύει να τυπώσει τις «επιστασίες» αλλά στο τέλος των Προλεγομένων στη ραψωδία Δ αποφασίζει να τις ρίξει στην πυρά, μαζί με τις από του άμβωνος ομιλίες του. Όμως, ο Κοραής έχει ήδη τυπώσει, με την απρόθυμη συναίνεση του ιερέα, μέρος από τις «επιστασίες» του ιερέα στο τέλος της έκδοσης της ραψωδίας  Γ της Ιλιάδας (Παρίσι 1818, 66-75), με τίτλο: «Εκ των εις τον Όμηρον επιστασιών του αιδεσιμωτάτου Θέωνος».

Η σύμπτωση ανάμεσα στο αφήγημα και τις «επιστασίες» του Θέωνα (αρχαιοπρεπής εκδοχή της προσωνυμίας «Παπα-τρέχας», δηλωτική του «φωτισμού» του ιερέα) είναι απόλυτη, σε βαθμό που το ίδιο παράδειγμα να εμφανίζεται και εδώ και εκεί. Τα γλωσσικά και ερμηνευτικά σχόλια του εκδότη-αφηγητή και τα ηθικοδιδακτικά σχόλια του Θέωνα υπηρετούν, το καθένα από τη σκοπιά του, τις αξίες του Διαφωτισμού. Εκφράζουν δύο διαφορετικές αντιλήψεις για τον υπομνηματισμό της Ιλιάδας, μια λόγια και μια εκλαϊκευτική. Η δεύτερη ήταν μια βραχύβια ιδέα του Κοραή (1817-1818), που όμως εγκαταλείφθηκε για λόγους τυπικούς, εφόσον ήταν ασύμβατη με τον φιλολογικό σχολιασμό, αλλά και ουσιαστικούς, διότι ο Κοραής θα ήταν αναγκασμένος να σχολιάζει από ηθικοδιδακτική άποψη ένα ηρωικό έπος (που μόνον ευκαιριακά προσφερόταν για τον σκοπό αυτό) με συνέπεια τη νοηματική στρέβλωση της Ιλιάδας.

Η θεωρία και η πράξη
της λατινομάθειας

Στα χρόνια του Κοραή η λατινική δεν ήταν μόνον η γλώσσα στην οποία συντάσσονταν τα κριτικά υπομνήματα των εκδόσεων των Ελλήνων και Ρωμαίων Κλασικών, κάτι που συνεχίζεται και σήμερα, αλλά κατά κανόνα και η γλώσσα του υπομνηματισμού των κλασικών κειμένων, των Προλεγομένων και της μετάφρασής τους. Η γνώση της λατινικής ήταν λοιπόν απολύτως αναγκαία για ένα κλασικό φιλόλογο, που έπρεπε να συμβουλευτεί έγκυρες κριτικές και υπομνηματισμένες εκδόσεις. Γράφει ο Κοραής στην αυτοβιογραφία του: «Tην επιθυμίαν ταύτης της γλώσσης [της λατινικής] άναψαν εις την ψυχήν μου αι Λατινικαί σημειώσεις πολλών ελληνικών βιβλίων, και εξαιρέτως αι σημειώσεις του Kασωβώνος [= του εκδότη του Στράβωνα]». Αντίθετα, η άγνοια της συγκεκριμένης γλώσσας συνιστούσε παράγοντα και αιτία ελλιπούς κατανόησης ή παρανόησης των κλασικών κειμένων και του υπομνηματισμού τους, κάτι που ο Κοραής δεν έπαυσε ποτέ να επισημαίνει. Έκρινε απαραίτητη την εισαγωγή στα σχολεία της λατινικής – την οποία θεωρούσε, όπως και άλλοι, διάλεκτο της αρχαίας ελληνικής  ̶  ως προϋπόθεση για την εκμάθηση της αρχαίας ελληνικής και αντίστροφα.

Εάν στον σχολιασμό του Κοραή και του Θέωνα υφίσταται διάσταση ανάμεσα στον φιλολογικό και τον εκλαϊκευτικό σχολιασμό, από μια ευρύτερη σκοπιά στις εκδόσεις του Κοραή υφίσταται διάσταση ανάμεσα στη λογιότητα και την παιδευτική στόχευση, ανάλογα με τα ακροατήρια στα οποία απευθύνονται. Επισημαίνω ειδικότερα τη μικρή παρουσία λατινικών λέξεων στα γλωσσικά σχόλια του Κοραή και τον αποκλεισμό της λατινικής από την εκπαίδευση του Παπατρέχα. Επίσης, στις αρχαιοελληνικές εκδόσεις του χρησιμοποιεί αρχικά τη γαλλική και αργότερα σταθερά τη νεοελληνική γλώσσα, παρόλο που αυτές προϋποθέτουν σε κάθε πτυχή τους (κριτικοεκδοτική, εισαγωγική και σχολιαστική) τη γνώση της λατινικής. Προκύπτει λοιπόν ότι ο Κοραής θυσίασε στην πράξη την προώθηση των λατινικών, ενώ επέμενε στην εισαγωγή τους στα σχολεία και διακήρυσσε κατηγορηματικά την αναγκαιότητά τους για την εκμάθηση των αρχαίων ελληνικών: «ως γεωμετρικόν αξίωμα πιστεύω, ότι περιπαίζεται και περιπαίζει όστις ή την Ελληνικήν χωρίς της Λατινικής, ή ταύτην χωρίς εκείνης εντελώς να διδάξη επαγγέλλεται».

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

Το παιδευτικό πρόταγμα του Κοραή και η σημερινή οπισθοδρόμηση

Αν κάποιος ήθελε να συγκρίνει το κοραϊκό παιδευτικό πρόταγμα με την κατάσταση της Δημόσιας Εκπαίδευσης στη σημερινή Ελλάδα όσον αφορά την αρχαιογνωσία, τη γλωσσική κατάρτιση, και τον ρόλο του σχολείου, θα διαπίστωνε ότι, αντί για πρόοδο, όπως πίστευε ο Κοραής, έχει συντελεστεί οπισθοδρόμηση. Αυτή αφορά τόσο το γνωστικό σκέλος, όπως προκύπτει από εθνικές και διεθνείς αξιολογήσεις, όσο και το παιδαγωγικό, εφόσον σύσσωμη η πολιτική και εκπαιδευτική κοινότητα απορρίπτει την παιδαγωγική λειτουργία του σχολείου και στη θεωρία και στην πράξη. Αρκεί να υπενθυμίσω, ως προς το δεύτερο σκέλος, ότι στα 158 κυβερνητικά μέτρα για την αντιμετώπιση της βίας των ανηλίκων, που έχει λάβει εκρηκτικές διαστάσεις, δεν συμπεριλαμβάνεται ο ρόλος του εκπαιδευτικού και η παιδαγωγική λειτουργία του σχολείου και ότι εν προκειμένω δεν ακούστηκε ούτε μία αντίθετη φωνή. Αναρωτιέμαι σε ποια κατηγορία, όσον αφορά την εκπαίδευση, θα κατέτασσε σήμερα την Ελλάδα ο Κοραής στην περίφημη έκθεση προόδου του 1803 (Υπόμνημα περί της παρούσης καταστάσεως του πολιτισμού εν Ελλάδι): στα φωτισμένα έθνη, στα εκφυλισμένα ή σε αυτά που βρίσκονται σε νηπιακό στάδιο;