Οι ελληνικές σπουδές σήμερα στον κόσμο

Φτάνει να αναλογιστεί κανείς τις αποστάσεις ανάμεσα στην Ουκρανία και τον Καναδά, την Αυστραλία και τη Γερμανία ή την Ισπανία, για να αναγνωρίσει πως το ευαγγελικό «το πνεύμα ου σβέννυται» μπορεί να διαβαστεί και ως «το ελληνικό πνεύμα ου σβέννυται». Δεν είναι μόνον η διάχυση μιας πλειάδας καθηγητών και επιστημόνων στα τέσσερα σημεία του ορίζοντα, μέσα στον εικοστό αιώνα, που έφερε το σύγχρονο ελληνικό πνεύμα, όπως άνθησε χάρη σε ένα σύνολο ποιητικών και πεζογραφικών έργων, να κατακτά αλλόγλωσσους λαούς και πληθυσμούς. Είναι κυρίως γιατί το σύγχρονο αυτό ελληνικό πνεύμα μοιάζει να στερεώνει και να ισχυροποιεί την αλυσίδα σε σχέση με όσα η ανθρωπότητα έχει ήδη κάνει κτήμα της χάρη στην κληρονομιά της ελληνικής αρχαιότητας. Οι οκτώ αυτές χώρες όσον αφορά το επίπεδο των ελληνικών τους σπουδών, που μοιράζονται το σημερινό μας αφιέρωμα, όσο και αν αντιπροσωπεύουν ένα μεγάλο κομμάτι του παγκόσμιου χάρτη, μπορεί να λογαριαστούν και ως μια δειγματοληπτική αντιπροσώπευση του συνόλου των χωρών που έχουν ως προτεραιότητα να αναδείξουν την πολιτιστική τους συνθήκη με καταχωρισμένες μέσα της τις πραγματοποιήσεις του ελληνικού πνεύματος και της ελληνικής γλώσσας. Δεν έχει πολλούς λόγους, το ακριβώς αντίθετο, να καμαρώνει κανείς με όσα συμβαίνουν στο σημερινό κόσμο. Ας κρατήσουμε όμως εμείς οι Ελληνες ως μια ελάχιστη παρηγοριά και μια αμυδρή αχτίδα φωτός το γεγονός πως χάρη στα διαχρονικά επιτεύγματα της γλώσσας που συνεχίζουμε να μιλάμε, «άγνωστοί» μας άνθρωποι θα επικοινωνούν με τις περιπέτειες και τους καημούς τους συνυφασμένους αδιαίρετα με έναν βαθιά ταλαιπωρημένο και βασανισμένο λαό.

Αντρίι Σαβένκο

Ανθηση μετά την ανεξαρτησία της Ουκρανίας

Οι ελληνικές σπουδές στην Ουκρανία συνδέονται πρωτίστως με την επίδραση της ευρωπαϊκής Αναγέννησης στον ύστερο ουκρανικό Μεσαίωνα, διότι ακριβώς τότε ιδρύθηκαν η ορθόδοξη Ακαδημία στην πόλη Οστρόγ (1576), το Κολέγιο (Ακαδημία) του Πετρό Μογίλα στο Κίεβο (1632) και το Πανεπιστήμιο του Λβιβ (1667). Σε αυτά τα κέντρα σημειώθηκαν πνευματικά κινήματα, τα έργα των οποίων δημιούργησαν το φαινόμενο του ουκρανικού Μπαρόκ. Εκεί διδασκόταν η αρχαία ελληνική γλώσσα, αν και λόγω του προσανατολισμού τους προς τη Δυτική Ευρώπη τα λατινικά έπαιζαν σημαντικό ρόλο ως γλώσσα της επιστήμης.

Κλασικά πανεπιστήμια του 19ου αιώνα ιδρύθηκαν στο Κίεβο (1834), στην Οδησσό (1856), στο Χάρκοβο (1804) και στη Νίζνα (1805). Αξίζει να σημειωθεί ότι όλες αυτές οι πόλεις συνδέθηκαν με τον απόδημο Ελληνισμό. Για παράδειγμα, ο ιδρυτής του Πανεπιστημίου του Χαρκόβου ήταν ο Βασίλ(ειος) Καράζιν, με ελληνικές ρίζες. Ολα τα πανεπιστήμια διέθεταν φιλολογικές σχολές όπου καλλιεργούνταν οι κλασικές γλώσσες. Δεν έχουμε πολλές πληροφορίες για τις νεοελληνικές σπουδές αυτή την εποχή. Ειδικότερα, παρά τις προσπάθειες διατήρησης της εθνικής ταυτότητας, για παράδειγμα στην Οδησσό, όπου η ελληνική κοινότητα υποστήριξε με δικά της έξοδα δασκάλους Νέων Ελληνικών, ο εκρωσισμός μέσω του εκπαιδευτικού συστήματος οδήγησε ώστε στη δεύτερη γενιά οι ντόπιοι Ελληνες να σταματούν ουσιαστικά να χρησιμοποιούν τη γλώσσα (εκτός από εκείνους που είχαν επιχειρηματικές επαφές με την Ελλάδα). Αξιοσημείωτη είναι η τύχη της νεοελληνικής εκπαίδευσης στη Αζοφική, όπου τα τοπικά ελληνόφωνα και ταταρόφωνα ιδιώματα επιβίωσαν λόγω της χρήσης στην ύπαιθρο, ενώ με την έλευση της σοβιετικής εξουσίας απλοποιημένα ταυτοποιήθηκαν με την πιο ανεπτυγμένη Κοινή Νεοελληνική και την ταταρική της Κριμαίας που έδωσε ώθηση στην περαιτέρω ανάπτυξή τους (εμφανίστηκαν η λογοτεχνία και ο Τύπος στα ρουμαίικα). Ολα σταμάτησαν εξαιτίας της σταλινικής καταστολής όταν ξεκίνησε η εξαφάνιση των ιδιωμάτων. Η εκπαίδευση έπαψε να υπάρχει και επέζησαν μόνο λίγοι διανοούμενοι, οι οποίοι μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ενώθηκαν σε ομάδες και συνέχισαν την πολιτιστική τους ανάπτυξη, η οποία δεν συνεχίστηκε στον εκπαιδευτικό χώρο. Στη δεκαετία του 1960, το ζεύγος λογίων Αντρίι Μπιλέτσκιι και Τετιάνα Τσερνισόβα αναβίωσαν την κλασική φιλολογία στο Εθνικό Πανεπιστήμιο «Ταράς Σεβτσένκο» του Κιέβου και ίδρυσαν εκεί νεοελληνικές σπουδές. Οι ίδιοι και οι μαθητές τους συνδέονται με την ανάπτυξη των νεοελληνικών σπουδών στην Ουκρανία, καθώς και με τη στήριξη της διανόησης των Ρουμιών της Ουκρανίας (αποκατάσταση των θυμάτων του σταλινισμού, βοήθεια στην έκδοση βιβλίων).

Μετά την ανεξαρτησία της Ουκρανίας το 1991, οι νεοελληνικές σπουδές άνθησαν. Ιδρύθηκαν σχολεία που διδάσκουν Νέα Ελληνικά και δημιουργήθηκαν ξεχωριστά προγράμματα στα Πανεπιστήμια του Κιέβου, της Μαριούπολης, της Οδησσού και του Λβιβ. Συνολικά, πριν από την έναρξη του ρωσοουκρανικού πολέμου το 2014 υπήρχαν περισσότερα από 60 σχολεία στην Ουκρανία όπου διδασκόταν η Νεοελληνική Γλώσσα – τώρα η συντριπτική τους πλειονότητα παραμένει υπό κατοχή, ενώ ορισμένα δεν λειτουργούν. Στο Πανεπιστήμιο του Κιέβου, η ακούραστη Νίνα Κλιμένκο δρομολογεί την επιστημονική έρευνα για τη νεοελληνική γλώσσα και πολιτισμό. Επιβλέπει τη δουλειά των νέων επιστημόνων από το Κίεβο και τη Μαριούπολη, με αποτέλεσμα την υποστήριξη 11 διατριβών. Στο Κίεβο πραγματοποιούνται νεοελληνικά συνέδρια, στα οποία συμμετέχουν νεοελληνιστές από την Ουκρανία και το εξωτερικό. Συνεχίζει να λειτουργεί ένα ισχυρό μεταφραστικό πρόγραμμα. Αν στα σοβιετικά χρόνια οι αναγνώστες μπορούσαν να γνωρίσουν κάποιους συγγραφείς μόνο παρεμπιπτόντως, από δημοσιεύσεις περιοδικών, στην ανεξάρτητη Ουκρανία εμφανίζονται ξεχωριστές εκδόσεις των Σεφέρη και Καβάφη, μεταφράσεις των Παπαδιαμάντη, Βιζυηνού, Ροΐδη, Χατζόπουλου, του Επους του Διγενή Ακρίτα και του ποιήματος Ερωτόκριτος, έργα των Ρ. Γαλανάκη, Δ. Δημητριάδη, Κ. Σωτηρίου και Ν. Διονυσίου.

Ο πόλεμος έχει βαριές επιπτώσεις στη λειτουργία του εκπαιδευτικού συστήματος. Πολλά εκπαιδευτικά ιδρύματα έχουν καταστραφεί, ιδίως σε πόλεις κοντά στη γραμμή του μετώπου. Ο ήχος των σειρήνων αναγκάζει τους μαθητές να διακόψουν τα μαθήματα και να κατέβουν στα καταφύγια, οι τελικές εξετάσεις και υποστηρίξεις των πτυχιακών εργασιών γίνονται σε καταφύγια, αλλά κάθε χρόνο φοιτητές εγγράφονται σε νεοελληνικά προγράμματα, γίνονται συνέδρια και εκδίδονται βιβλία. Φέτος από τις 22 έως τις 29 Μαρτίου στην Οδησσό, η οποία δέχεται συνεχείς επιθέσεις, πραγματοποιήθηκε φεστιβάλ ελληνικού πολιτισμού ως αφιέρωμα στην εθνική γιορτή: ο κόσμος άκουσε ελληνική μουσική, χόρεψε ελληνικούς χορούς και μίλησε για τον Καβάφη. Την Ημέρα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας, το Κίεβο φιλοξένησε μια πανουκρανική μαθησιακή Ολυμπιάδα στη νεοελληνική γλώσσα. Ολα αυτά συμβαίνουν για έναν λόγο: η Ουκρανία έχει δικαίωμα στην ανεξάρτητη κοινωνική και πολιτιστική ταυτότητα και επιθυμεί να υπάρχει ως χώρος για όλες τις εθνικές ομάδες που θέλουν να συνυπάρξουν δημοκρατικά μέσα στην κοινωνία της. Το μόνο πράγμα που δεν έχει θέση στην Ουκρανία είναι η δικτατορία και ο ολοκληρωτισμός.

Ο Αντρίι Σαβένκο είναι αναπληρωτής καθηγητής της έδρας γενικής γλωσσολογίας, κλασικών και νεοελληνικών σπουδών του Πανεπιστημίου του Κιέβου «Τάρας Σεβτσένκο»

g

Μίλτος Πεχλιβάνος

Πλούσιες πρωτοβουλίες στη Γερμανία

Οι νεοελληνικές σπουδές στο εξωτερικό οφείλουν να ανταποκριθούν σε επάλληλες διαμεσολαβήσεις, τόσο εξοικειώνοντας με το γνωστικό αντικείμενό τους τις ακαδημαϊκές ατζέντες των χωρών όπου δρουν, όσο και επιστρέφοντας ερευνητική καινοτομία στο ελληνικό Πανεπιστήμιο. Την ίδια στιγμή τούς ανατίθεται ο ρόλος να διδάξουν την ελληνική γλώσσα στους νέους φιλέλληνες, αλλά και να δώσουν αφορμές να γνωριστεί η ευρύτερη δημόσια σφαίρα με το νεοελληνικό πολιτισμικό πεδίο, συμβάλλοντας λ.χ. στην προώθηση της ελληνικής λογοτεχνίας. Και όλα τούτα, σε εποχές οικονομικής επισφάλειας, που εσχάτως αγγίζει απειλητικά και το δημόσιο γερμανικό Πανεπιστήμιο, που τις τελευταίες δεκαετίες είχε θεωρηθεί ως ένα από τα τελευταία διεθνώς καταφύγια των ανθρωπιστικών σπουδών – ας προσμετρηθεί πως, σύμφωνα με τελευταίες μετρήσεις, οι φοιτητές τους στη Γερμανία μειώθηκαν μετά την πανδημία κατά 40%.

Παρότι οι προοπτικές δυσοίωνες κι ο αριθμός των φοιτητών μας επίσης μειούμενος, η ελπίδα έχει ερείσματα, καθώς οι νεοελληνικές σπουδές έχουν στη φαρέτρα αρκετά δείγματα ευδόκιμης υπηρεσίας. Αρκεί να ξεφυλλίσει κανείς στην ιστοσελίδα της Γερμανικής Εταιρείας Νεοελληνικών Σπουδών τα προγράμματα των συνεδρίων μας την τελευταία εικοσαετία για να διαπιστώσει τη θεματική και μεθοδολογική ευρυχωρία στις προσεγγίσεις πολλών νεότερων ερευνητών, πολλές και πολλοί από τους οποίους στελεχώνουν σήμερα ελληνικά ΑΕΙ και ερευνητικά κέντρα – ας μου επιτραπεί να απαριθμήσω μόνο από το Βερολίνο τους συναδέλφους Μαρία Ακριτίδου, Αγγέλα Γιώτη, Ολγα Μπεζαντάκου, Νικόλα Πίσση, Κώστα Σαρρή και Bart Soethaert. Ή να προσμετρήσει την πληθώρα ερευνητικών προγραμμάτων, είτε πρόκειται για τη μελέτη της ομολογιοποίησης στους πρώιμους νέους χρόνους (Αμβούργο), την εστίαση σε διαπολιτισμικές όψεις της αφροελληνικής ιστορίας (Μόναχο) είτε τη, βασισμένη στην ψηφιακή ιχνηλάτηση δικτύων, αποτύπωση της παγκόσμιας πρόσληψης του Καζαντζάκη (Βερολίνο). Πόσω μάλλον να επισκεφθεί την εκδοτική δραστηριότητα, λ.χ. του Κέντρου Νέου Ελληνισμού (CeMoG) στο Βερολίνο (bibliothek.edition-romiosini.de), όπως συμβάλλει στην αναγνωσιμότητα της νεότερης Ελλάδας στη Γερμανία με τις τρεις προσβάσιμες σε ελεύθερη ψηφιακή ανάγνωση σειρές: Λογοτεχνία, Πραγματογνωσία και Επιστήμη – ως προς τα λογοτεχνικά θυμίζω τη συμμετοχή του Κέντρου στην τελευταία έκθεση βιβλίου στη Φρανκφούρτη με τη μεταφρασμένη από τον Torsten Israel επιλογή ποιημάτων του Διονύση Καψάλη, αλλά και διηγημάτων του Γιάννη Παλαβού σε μετάφραση του αποφοίτου της έδρας Niko Kaissas.

Στην εισαγωγή του τιμητικού τόμου που επιδόθηκε πρόσφατα στη Μαριλίζα Μητσού, ο Ούλριχ Μούνιχ και ο υπογράφων υπογραμμίσαμε την καθοριστική συμβολή της στο να αποκτήσουν οι νεοελληνικές σπουδές επίγνωση της λειτουργίας τους ως καίριας συνιστώσας στις ελληνογερμανικές πολιτισμικές μεταφορές – στο μέτρο που καλούνται να αμφισβητήσουν την παραδεδομένη, κάποτε απορριπτική για τη νεότερη Ελλάδα γερμανική οπτική. Στη φαρέτρα των γερμανόφωνων νεοελληνικών σπουδών κρίσιμη είναι η ευθυβολία τέτοιου τύπου δράσεων, είτε με την εκδοτική σειρά Griechenland in Europa στον Böhlau Verlag – σε επιμέλεια Chryssoula Kambas και Marilisa Mitsou, που περιλαμβάνει μελέτες των Αναστασιάδη και Μούνιχ, Φλάισερ, Καρβούνη, Králová, καθώς και άρθρα πλείστων άλλων σε δύο σημαντικούς συλλογικούς τόμους – είτε με τη δίγλωσση Επιτομή των ελληνογερμανικών διασταυρώσεων (comdeg.eu, σε επιμέλεια Αλέξανδρου – Ανδρέα Κύρτση και Μίλτου Πεχλιβάνου) του CeMoG, που συγκεντρώνει ερευνητικά πορίσματα για τις πολιτισμικές και διανοητικές μεταφορές και διασταυρώσεις μεταξύ των δύο γλωσσικών χώρων, με τη συμβολή ενός πυκνού δικτύου ερευνητριών και ερευνητών από Γερμανία και Ελλάδα.

Παρά τις πλούσιες πρωτοβουλίες, για να ανταποκριθούν στους δύσκολους καιρούς μας οι νεοελληνικές σπουδές στα καθήκοντα όλων αυτών των επάλληλων διαμεσολαβήσεων, αναγκαίο είναι – ας μου επιτραπεί το κοινότοπα επαναλαμβανόμενο – να συντονιστούν με αξιόπιστες δράσεις εθνικής γλωσσικής και πολιτιστικής πολιτικής. Ακόμη κι αν κάποια αισιοδοξία την επιτρέπουν πρωτοβουλίες όπως το Greeklit του νέου ΕΛΙΒΙΠ για την ανάδειξη της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής ή η στήριξη της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης από τη Γενική Γραμματεία Απόδημου Ελληνισμού και Δημόσιας Διπλωματίας, τα δείγματα γραφής δεν υπήρξαν ενθαρρυντικά στο άμεσο παρελθόν. Ας το επαναλάβω κι εδώ: τα τελευταία χρόνια δεν διατέθηκε εκπαιδευτικός της Δευτεροβάθμιας για τη διδασκαλία της ελληνικής στο Βερολίνο, και μάλιστα παρά το σχέδιο να λειτουργήσει «Εστία Ελληνομάθειας» για τη διάδοση της ελληνικής, την προσέλκυση νέων φοιτητών στις έδρες νεοελληνικών σπουδών, αλλά και την εκπαίδευση στην ελληνογλωσσία πολιτών με ενδιαφέρον στις ελληνογερμανικές, κοινωνικές και οικονομικές, δραστηριότητες.

Ο καθηγητής Μίλτος Πεχλιβάνος είναι διευθυντής του Κέντρου Νεότερης Ελλάδας στο Ινστιτούτο Ελληνικής και Λατινικής Φιλολογίας, Ελεύθερο Πανεπιστήμιο Βερολίνου

g

Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός

Ακμή και κρίση στην Ισπανία

Οι νεοελληνικές σπουδές δεν αναπτύχθηκαν στην Ισπανία μέχρι αρκετά πρόσφατα, αν και ήδη από τον 19ο αιώνα διάφοροι αρχαιοελληνιστές προσπάθησαν να εδραιώσουν τις νεοελληνικές στο Πανεπιστήμιο της Βαρκελώνης. Στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού ο Eudald Solá Farrés ίδρυσε το Κέντρο Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών στην Ακαδημία Γραμμάτων της Βαρκελώνης, που όμως έπαψε να λειτουργεί μετά τον θάνατό του (2001). Σήμερα, τα νέα ελληνικά διδάσκονται, ως μάθημα επιλογής, από τον Ernest Marcos Hierro.

Μέχρι την πρώτη δεκαετία του 21ου αιώνα, οι νεοελληνικές σπουδές γνώρισαν πρόσκαιρη ακμή, ενώ σήμερα βιώνουν έντονα σημάδια κρίσης. Η εικόνα που παρουσιάζει η διδασκαλία των νέων ελληνικών στον πανεπιστημιακό χώρο είναι:

α) Σε φιλοσοφικές σχολές, κυρίως στην ειδίκευση της Κλασικής Φιλολογίας:

l Στο Πανεπιστήμιο Complutense της Μαδρίτης εισήχθη τη δεκαετία του 1980 από την καθηγήτρια Goyita Nuñez, την οποία διαδέχτηκε η Πηνελόπη Σταυριανοπούλου, με την οποία εντάχθηκαν ως Lingua Minor στα προγράμματα του τίτλου σπουδών «Σύγχρονες γλώσσες και οι λογοτεχνίες τους». Η ίδια μέχρι το 2016 εξέδιδε το ετήσιο περιοδικό Πιο κοντά στην Ελλάδα. Σήμερα διδάσκονται, ως μάθημα επιλογής, από τον Manuel Floristán Imiscoz.

l Πανεπιστήμιο της Λα Λαγούνα (Τενερίφη): εισήχθη το 1987 από την Isabel García Gálvez, όμως με τον πρόωρο θάνατό της περιορίστηκε σε μάθημα επιλογής.

l Universidad Nacional a Distancia (UNED): από το 1991 προσφέρεται σε δύο επίπεδα.

l Πανεπιστήμιο της Μούρθια: από το 1998 έως σήμερα είναι μάθημα επιλογής με υπεύθυνη την Alicia Morales Ortiz.

l Πανεπιστήμιο της Αλμερία: από το 1993 ως το 2010 προσφέρεται ως μάθημα επιλογής στο πρόγραμμα των ανθρωπιστικών σπουδών.

l Πανεπιστήμιο της Χώρας των Βάσκων: από το 1985 μέχρι σχετικά πρόσφατα, τη μεσαιωνική και νέα ελληνική γραμματεία δίδαξαν οι José Egea και Olga Omatos. Σήμερα διδάσκουν οι μαθητές τους Javier Alonso Aldama και Idoia Mamolar Sánchez.

l Πανεπιστήμιο του Κάδιθ (1994-2000).

l Πανεπιστήμιο του Βαγιαδολίδ: από το 1994 έως το 2005 δίδαξε η Amor López Jimeno.

l Πανεπιστήμιο της Σαλαμάνκα, όπου από το 2003 έως το 2020 είχαν εισαχθεί στα προγράμματα σπουδών των ειδικοτήτων της Φιλολογίας, σήμερα δεν προσφέρονται πλέον.

l Πανεπιστήμιο του Οβιέδο: από το 2003 μέχρι προσφάτως προσφερόταν ως σεμιναριακό μάθημα από αποσπασμένο έλληνα καθηγητή.

β) Στα προγράμματα σπουδών της ειδικότητας της Μετάφρασης και Διερμηνείας, προσφέρεται σε διάφορα επίπεδα:

l Πανεπιστήμιο της Μάλαγα: τα νέα ελληνικά εισήχθησαν το 1992 ως δεύτερη γλώσσα και διδάσκονται έως σήμερα.

l Πανεπιστήμιο του Αλικάντε (1997-2015) και ως τρίτη γλώσσα στο Πανεπιστήμιο της Μούρθια (από το 2010-2020) και στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια (από το 2018).

Σε πανεπιστημιακά Ινστιτούτα Γλωσσών (αντίστοιχα με τα ελληνικά Διδασκαλία Γλωσσών) τα νέα ελληνικά διδάσκονται στα Πανεπιστήμια της Σαραγόσα (1987 έως σήμερα) και της Σεβίλλης (1994 έως σήμερα).

Εκτός πανεπιστημίου, τα Επίσημα Σχολεία Γλωσσών της Μαδρίτης (από το 1985), Βαρκελώνης (από το 1986), Μάλαγα (από το 1991) και Αλικάντε (από το 2002) προσφέρουν διάφορα επίπεδα γλώσσας και χορηγούν επίσημο πιστοποιητικό γλωσσομάθειας (μέχρι Β2).

Στο Πανεπιστήμιο της Γρανάδας η διδασκαλία των νέων ελληνικών εισήχθη από το 1983 στην ειδικότητα της Κλασικής Φιλολογίας και από το 1997 στην ειδικότητα της Μετάφρασης και Διερμηνείας. Σήμερα, στη Φιλοσοφική Σχολή προσφέρεται ως ειδίκευση (Lingua Minor) στον τίτλο σπουδών Σύγχρονες Γλώσσες και οι Λογοτεχνίες τους και στη Σχολή Μετάφρασης και Διερμηνείας. Διδάσκουν οι Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός, Maila García Amorós, Παναγιώτα Παπαδοπούλου, Virginia López Recio και έλληνες λέκτορες γλώσσας.

To 1998 συστάθηκε η ερευνητική ομάδα «Σπουδές για τη Μεσαιωνική και Νεότερη Ελλάδα». Την ίδια χρονιά, με πρωτοβουλία της ελληνικής κυβέρνησης, ιδρύθηκε το Κέντρο Βυζαντινών, Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών. Σημαντική δραστηριότητα για την προώθηση του νεοελληνικού πολιτισμού αναπτύσσει από το 1979 και ο Ισπανοελληνικός Σύνδεσμος Μαδρίτης, ο οποίος εκδίδει το ετήσιο περιοδικό βυζαντινών και νεοελληνικών σπουδών Erytheia. Στις δραστηριότητές του συγκαταλέγονται επίσης η διοργάνωση επιστημονικών συναντήσεων, μαθημάτων νέας ελληνικής γλώσσας και πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Το 1996 ιδρύθηκε η Ισπανική Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών που μέχρι σήμερα έχει οργανώσει 5 διεθνή συνέδρια και σημαντικό αριθμό μικρότερων επιστημονικών συναντήσεων, εκδίδει το ετήσιο περιοδικό Estudios Neogriegos, πρακτικά συνεδρίων και διατηρεί ενημερωτικό ιστότοπο.

Ο Μόσχος Μορφακίδης-Φυλακτός είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γρανάδας και διευθυντής του Κέντρου Βυζαντινών, Νεοελληνικών και Κυπριακών Σπουδών

g

Γιώργος Κωστακιώτης

Ξανά σε ανοδική πορεία στη Γαλλία

Η Γαλλία πέρα από τη μακρά της παράδοση στα αρχαία ελληνικά αποτέλεσε και πρωτοπόρο κέντρο στη μελέτη των νέων ελληνικών. Ας θυμίσουμε ότι η νέα ελληνική ως ζωντανή γλώσσα εισήχθη στο πρόγραμμα της περίφημης Σχολής Ανατολικών Γλωσσών, της σημερινής Inalco – που συστάθηκε το 1795 από τη Γαλλία στην Κωνσταντινούπολη – ήδη το 1801, πολύ πριν από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Μεγάλες προσωπικότητες των γραμμάτων και λόγιοι υπήρξαν καθηγητές στη Σχολή, μεταξύ άλλων ενδεικτικά, ο πολύς Γιάννης Ψυχάρης και ο André Mirambel.

Οι νεοελληνικές σπουδές στη Γαλλία ύστερα από μια περίοδο κάμψης, από τη δεκαετία του 1990 μέχρι και τις αρχές του 21ου αιώνα με τα προβλήματα της κρίσης, φαίνεται ότι ξαναβρήκαν την ανοδική τους πορεία και εγγράφονται δυναμικά στα προγράμματα σπουδών μεγάλων πανεπιστημιακών ιδρυμάτων. Το γαλλικό εκπαιδευτικό σύστημα, προσπαθώντας να ανταποκριθεί στη σύγχρονη πραγματικότητα της πολυπολιτισμικής δυτικής κοινωνίας, δίνει στο πλαίσιο των πανεπιστημιακών σπουδών τη δυνατότητα ευρύτερης κατάρτισης. Ετσι, παράλληλα με τους παραδοσιακούς κύκλους σπουδών ή συμπληρώνοντάς τους, προβάλλει ένα νέο εκπαιδευτικό διεπιστημονικό μοντέλο, βασισμένο στη διαπολιτισμικότητα. Τα νέα ελληνικά, όπως και οι άλλες μικρές-περιφερειακές γλώσσες, βρέθηκαν στο επίκεντρο αυτής της εκπαιδευτικής πολιτικής.

Κατά συνέπεια, πέρα από το «κλασικό» κοινό των νεοελληνικών σπουδών, πέρα δηλαδή από τους φοιτητές Ιστορίας, Ιστορίας Τέχνης ή Αρχαιολογίας, οι οποίοι στρέφονται προς τα νέα ελληνικά για να εντάξουν το πεδίο έρευνάς τους στη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, καθώς και τα παιδιά δεύτερης ή τρίτης γενιάς μεταναστών που επιλέγουν τα ελληνικά για να εμπλουτίσουν τις γνώσεις τους, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα καινούργιο κοινό που επιλέγει τα νέα ελληνικά όχι μόνο για να διευρύνει τους ορίζοντές του, αλλά και για να πετύχει την καλύτερη δυνατή επαγγελματική του ένταξη.

Σήμερα λειτουργούν τρία τμήματα νεοελληνικών με πλήρες και αυτόνομο πρόγραμμα προπτυχιακών, μεταπτυχιακών (μάστερ) και διδακτορικών σπουδών: στο Ινστιτούτο Ανατολικών Γλωσσών και Πολιτισμών στο Παρίσι (Inalco) με τέσσερις έδρες (δύο καθηγητές και δύο αναπληρωτές), στο Πανεπιστήμιο του Μονπελιέ με τέσσερις έδρες (1 καθηγητής και 3 αναπληρωτές) και στο Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου με τρεις έδρες (1 καθηγητής και 2 αναπληρωτές). Επίσης προγράμματα νεοελληνικών σπουδών ενταγμένα σε ευρύτερα τμήματα υπάρχουν στη Σορβόννη με μεταπτυχιακό πρόγραμμα (1 έδρα αναπληρωτή), στο Πανεπιστήμιο της Λίλης με μεταπτυχιακό και διδακτορικό πρόγραμμα (1 έδρα καθηγητή) και στο Πανεπιστήμιο της Εξ-εν-Προβάνς με μεταπτυχιακό πρόγραμμα (1 έδρα αναπληρωτή).

Να σημειωθεί ότι σε όλα τα παραπάνω τμήματα και προγράμματα, ανάλογα με τις ανάγκες τους, υπηρετεί και επιπλέον διδακτικό επιστημονικό προσωπικό, υπάγονται δε όλοι κατευθείαν στο γαλλικό υπουργείο Παιδείας και δεν εξαρτώνται ούτε οικονομικά ούτε διοικητικά από το ελληνικό κράτος και από ελληνικά οικονομικά προγράμματα. Αυτό σημαίνει ότι τα οικονομικά προβλήματα που υπαγορεύουν την όποια πολιτική της Ελλάδας δεν επηρεάζουν τη λειτουργία των πανεπιστημιακών εδρών Νεοελληνικών στη Γαλλία. Παράλληλα όλοι οι συνάδελφοι, σύμφωνα πάντα με το γαλλικό ανώτατο εκπαιδευτικό σύστημα, είναι ενταγμένοι σε ερευνητικά επιστημονικά κέντρα, εξασφαλίζοντας έτσι στις νεοελληνικές σπουδές συνεχή και δυναμική παρουσία σε διεπιστημονικά πλαίσια έρευνας, μακριά από ενθοκεντρισμούς.

Οσον αφορά την εκδοτική δραστηριότητα, που βρίσκεται σε δυναμική πορεία, σε φόρουμ που διοργανώθηκε στα μέσα του περασμένου Δεκέμβρη στο Παρίσι, με την ευκαιρία της συμπλήρωσης 30 χρόνων της Φωνής-Γραφής, πολιτιστικού συλλόγου για τη διάδοση των νέων ελληνικών στη Γαλλία, πήραν μέρος περισσότεροι από 30 γαλλικοί οίκοι, με μεταφράσεις συχνά πολύ πρόσφατων λογοτεχνικών έργων αλλά και με μελέτες που αφορούν την ελληνική πραγματικότητα.

Ο Γιώργος Κωστακιώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής, Inalco/Παρίσι

g

Βρασίδας Καραλής

Αυστραλία: επί ξυρού ακμής, όπως πάντα

Στην Αυστραλία, οι νεοελληνικές σπουδές έχουν διανύσει περίπου ένα διάστημα πενήντα χρονών, και σήμερα βρίσκονται σε μια περίπλοκη μεταβατική περίοδο. Οι δεκαετίες του ’80 και του ’90 υπήρξαν χρυσές εποχές, κατά τις οποίες πολλά προγράμματα ελληνικών και ακόμα και πλήρεις καθηγητικές έδρες είχαν ιδρυθεί σε όλη την ήπειρο, ιδιαίτερα σε μεγάλες πόλεις, όπως το Σύδνεϋ, η Μελβούρνη, η Αδελαΐδα. Λιγότερο αναπτυγμένα προγράμματα υπήρχαν στην Πέρθη και τη Βρισβάνη, ενώ είχε γίνει μια προσπάθεια για ίδρυση προγράμματος διδασκαλίας ακόμα και στη Νέα Ζηλανδία.

Μετά τη δεκαετία του ’90, τα περισσότερα προγράμματα συρρικνώθηκαν και πολλά εξαφανίστηκαν λόγω ελλιπούς χρηματοδότησης από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση και τον συνεχώς μειούμενο αριθμό φοιτητών. Η μερική ιδιωτικοποίηση των πανεπιστημίων και η αυξανόμενη εξάρτησή τους από φοιτητές του εξωτερικού, ιδιαίτερα από χώρες της Ασίας, που άρχισαν να πληρώνουν υπέρογκα δίδακτρα, οδήγησαν στη φθορά όλων των ευρωπαϊκών γλωσσών, με την ελληνική μία από αυτές.

Μολοντούτο θα πρέπει να θυμόμαστε ότι τριτοβάθμια εκπαίδευση δεν σημαίνει διδασκαλία γλώσσας, όσο απαραίτητη και αν είναι αυτή. Σημαίνει ταυτόχρονα πανεπιστημιακή έρευνα, έκδοση μονογραφιών, συγγραφή άρθρων, έκδοση επιστημονικών περιοδικών, παραγωγή διδακτορικών διατριβών κ.λπ. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να δημιουργηθεί ένα πεδίο έρευνας με κύρος και παρουσία. Η διδασκαλία γλώσσας και μόνο σημαίνει αυτο-υποβάθμιση των σπουδών σε μη πανεπιστημιακά επίπεδα και περιορισμό τους στο γκέτο των σαββατιανών σχολείων.

Η διδασκαλία γλώσσας οφείλει να πλαισιώνεται από τη διδασκαλία της ιστορίας, του πολιτισμού, της παιδείας, της λογοτεχνίας, του κινηματογράφου και άλλων κλάδων του επιστητού. Για τον λόγο αυτό τα πανεπιστημιακά κέντρα που επιβιώνουν μέχρι σήμερα, όπως στο πανεπιστήμιο του Σύδνεϋ, διδάσκουν μια ευρύτατη σειρά μαθημάτων που εξασφαλίζουν την παροχή πτυχιακών και μεταπτυχιακών σπουδών με ειδίκευση στα ελληνικά.

Το ελληνικό κράτος βοηθούσε στο παρελθόν με την αποστολή αποσπασμένων εκπαιδευτικών, μια βοήθεια που σταμάτησε τα τελευταία 12 χρόνια. Μια επανεκκίνηση του θεσμού ίσως να είναι εφικτή τώρα, πράγμα που μπορεί να ενισχύσει και πάλι την παρέμβαση και τη συμβολή των νεοελληνιστών σε ευρύτερα προγράμματα συνεργασίας.

Το ζήτημα δεν είναι αποκλειστικά οικονομικό αλλά κυρίως νέων τρόπων προβολής και ενισχύσεως του χώρου, με την ένταξη μεταπτυχιακών φοιτητών από την Αυστραλία στα μεταπτυχιακά τμήματα ελληνικών πανεπιστημίων, τη διενέργεια διεθνών συνεδρίων εντοπίως με την πρόσκληση σημαντικών πανεπιστημιακών και γενικότερα την ενίσχυση της έρευνας.

Η αξιολόγηση των προγραμμάτων είναι επιτακτική και θα δείξει ποια από αυτά αντέχουν στις κυβερνητικές αλλαγές και παλινωδίες. Αν υπάρξει συστηματικός σχεδιασμός με στοχευμένη υποστήριξη προγραμμάτων σε βάθος χρόνου, νομίζω ότι θα μπορέσουμε να είμαστε αισιόδοξοι για την καλλιέργεια των νεοελληνικών σπουδών στην Αυστραλία. Η πληθυσμιακή βάση υπάρχει, αλλά για πολλούς λόγους τα νεοελληνικά παραμένουν ένας χώρος σπουδών κυρίως για φοιτητές ελληνικής καταγωγής. Υπάρχουν βέβαια διαφορετικές τάσεις, μια και η δεύτερη γενεά, ενώ μιλάει ακόμα ελληνικά, απομακρύνεται από τις ελληνικές σπουδές, αν και η τρίτη επανέρχεται, μολονότι πλέον δεν μιλάει ελληνικά. Ενα μεγάλο δίλημμα πλανιέται πάνω από τις νεοελληνικές σπουδές: διδασκαλία στα αγγλικά ή προσπάθεια διατήρησης της ελληνικής ως κύριου διδακτικού μέσου;

Αυτό πρέπει να απαντηθεί από τη νέα γενιά πανεπιστημιακών που αναδύεται τώρα. Το Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης προσφέρουν καινούργιους τρόπους διδασκαλίας και προσέγγισης. Χρειάζονται ωστόσο μεταφράσεις, ανθολογήσεις και μελέτες που να προετοιμάζουν το έδαφος για μια μεταστοιχείωση των νεοελληνικών σπουδών σε σπουδές παγκόσμιου πολιτισμού. Αλλά αυτό είναι ένα άλλο ζήτημα που θα χρειαστεί να συζητηθεί τόσο στη μητρόπολη όσο και εντοπίως.

Ο Βρασίδας Καραλής είναι καθηγητής Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, The University of Sydney

g

Maria Caracausi

Ιταλία: λιγότεροι φοιτητές, αλλά με μεγάλο ενδιαφέρον

Το ενδιαφέρον για την ελληνική γλώσσα και λογοτεχνία στην Ιταλία γεννήθηκε και μεγάλωσε κατά τη διάρκεια του 19ου και 20ού αιώνα σε διάφορα πανεπιστημιακά κέντρα. Ξεχωριστή θέση σε αυτή την προσπάθεια κατέχουν οι Niccolò Tommaseo (1802-1874), Giovanni Canna (1832-1915), Francesco De Simone Brouwer (1879-1953), που δραστηριοποιήθηκαν σε διάφορες περιοχές της Ιταλίας.

Αργότερα, στις αρχές του 20ού αιώνα, διδασκαλία των ελληνικών στην Ιταλία πραγματοποιήθηκε για πρώτη φορά στο Παλέρμο, όπου ο αείμνηστος πρωτοπόρος, o Bruno Lavagnini (1898-1992), εισήγαγε πρώτη φορά στο Πανεπιστήμιο το μάθημα Ελληνικής λογοτεχνίας το 1930. Aμέσως μετά ακολούθησαν το Πανεπιστήμιο της Ρώμης, με τον Γεώργιο Ζώρα (1931-1940) και μετά οι διάδοχοί του, η Αλκηστη Πρωίου, η Paola Minucci και στη συνέχεια o Χρήστος Μπιντούδης που κατέχει την έδρα ως τώρα. Από το 2003 το μάθημα της Ελληνικής ξεκίνησε και στο δεύτερο Πανεπιστήμιο της Ρώμης, Tor Vergata, με τον  Cristiano Luciani. Τρίτη έδρα ήταν της Πάδοβα, με τον Filippo Maria Pontani (1913-1983), και μετά τους Massimo Peri, Αθηνά Γεωργαντά, και τον Francesco Scalora (από το 2022). Στη Βενετία (Ca’ Foscari) Ελληνικά διδάσκει για παραπάνω από 25 χρόνια η καθηγήτρια πρώτης βαθμίδας Caterina Carpinato, ενώ στα Πανεπιστήμια της Βερόνας, της Τεργέστης και του Μπάρι το μάθημα της Ελληνικής δεν υπάρχει πια, λόγω της συνταξιοδότησης των καθηγητριών Cristina Stevanoni, Lucia Marcheselli και Μαρία Περλορέντζου.

Την ίδια τύχη είχαν δυστυχώς και οι έδρες στη Νάπολη και στο Βιτέρμπο, από τότε που έφυγαν από τη ζωή, με τη σειρά, ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Νίκας (1935-2016) και ο μεγάλος νεοελληνιστής Mario Vitti (1926-2023).

Τελικά, από τα 13 Πανεπιστήμια της Ιταλίας το μάθημα της Νέας Ελληνικής υπάρχει επίσημα στα παρακάτω: Βενετία, Πάντοβα, Ρώμη (Sapienza και Tor Vergata), Λέτσε (Francesco Giannachi), Παλέρμο, Κατάνια (με τη δραστήρια Κατερίνα Παπαθέου), ενώ περιορισμένης έκτασης μαθήματα ελληνικής γλώσσας υπάρχουν ευτυχώς σε διάφορα άλλα πανεπιστημιακά κέντρα.

Στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο ειδικότερα, όπου έχω την τιμή να διδάσκω, διαδεχόμενη τον σπουδαίο ελληνιστή Vincenzo Rotolo (πραγματικά δάσκαλο όλων των νεοελληνιστών του Παλέρμο), τη Renata Lavagnini και την Ines di Salvo, οι άξονες διδασκαλίας που καθορίζουν την ερευνητική και διδακτική μας δραστηριότητας είναι: η μελέτη της ελληνικής γλώσσας στη διαχρονική της εξέλιξη, η αρχαία ελληνική πολιτιστική παράδοση, η σχέση γλώσσας και λογοτεχνίας και το διαρκές ενδιαφέρον για την ιστορία, αφού η ελληνική λογοτεχνία θεωρείται ως μία ζωντανή παρουσία μέσα στην πνευματική κίνηση των ευρωπαϊκών πολιτισμών.

Παρ’ όλο που τα τελευταία χρόνια έχει μειωθεί αισθητά ο αριθμός των φοιτητών, λόγω των μεταρρυθμίσεων στους πανεπιστημιακούς θεσμούς στην Ιταλία, αυτοί που επιλέγουν το μάθημα της Νεοελληνικής δείχνουν μεγάλο ενδιαφέρον προς τη σύγχρονη Ελλάδα, και συχνά συνεχίζουν να καλλιεργούν τις μελέτες τους και μετά την αποφοίτησή τους.

Διδάσκονται επιπλέον στο Παλέρμο διάφορα μαθήματα που αφορούν τη νεότερη Ελλάδα από διαφορετικές απόψεις: Νέα Ελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, Ελληνική Μεσαιωνική και Νέα Φιλολογία, Λογοτεχνία και Πολιτισμός της Σύγχρονης Ελλάδας, και Νεοελληνικός Πολιτισμός.

Εκτός όμως από τα μαθήματα του καθιερωμένου προγράμματος, συχνά διοργανώνονται εργαστήρια πάνω σε διάφορες εκφάνσεις του ελληνικού πολιτισμού (τέχνες, σινεμά, θέατρο), τα οποία προσελκύουν το ενδιαφέρον και τη συμμετοχή όχι μόνο φιλολόγων, αλλά και φοιτητών από διαφορετικά επιστημονικά πεδία. Διοργανώνονται επίσης διαλέξεις και σεμινάρια για διάφορα θέματα, με τη συνεργασία της υποψήφιας διδάκτορός μας και μερικών πτυχιούχων μας και πτυχιούχων του Erasmus+ (υπάρχουν συμφωνίες Erasmus με διάφορες έδρες: Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Κρήτη, Πάτρα, Μυτιλήνη κ.ά.). Παράλληλα οργανώνονται προγράμματα ανταλλαγών και αμοιβαίων επισκέψεων με διάφορα σχολεία και ιδρύματα της Ελλάδας, πρωτίστως με τα ελληνικά πανεπιστήμια. Με το ΕΚΠΑ μάλιστα έχουμε προχωρήσει στην υπογραφή μιας συμφωνίας πολιτιστικής συνεργασίας «για την αμοιβαία κατανόηση των πολιτισμών και για την προώθηση της γνώσης και τη διάδοσή της». Πραγματοποιούμε επίσης διάφορες άλλες εκδηλώσεις με ελληνικούς φορείς, όπως, για παράδειγμα, η Διεύθυνση Πολιτισμού του Δήμου Πειραιά, με την οποία έχουμε δημιουργήσει μια γόνιμη και τακτική συνεργασία, τόσο στο Παλέρμο όσο και στον Πειραιά.

Στο πλαίσιο της δραστηριότητας του Τμήματος Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιό μας, θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική την παραγωγή και έκδοση βιβλίων, ως εξέλιξη παλαιότερων εκδοτικών πανεπιστημιακών πρωτοβουλιών. Πιστεύοντας σταθερά στη σημασία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας, πολλοί από τους πρώην φοιτητές και απόφοιτους του Πανεπιστημίου του Παλέρμο – διδάκτορες, πτυχιούχοι (που συχνά διδάσκουν πια στη Μέση Εκπαίδευση), αλλά και δραστήριοι φοιτητές, που μελετούν και καλλιεργούν τακτικά τα ελληνικά γράμματα  – ασχολούνται, υπό την καθοδήγηση μιας επιστημονικής επιτροπής, με τη μετάφραση νεοελληνικών λογοτεχνικών έργων στα ιταλικά. Ετσι γεννηθήκανε οι εκδοτικές σειρές ΝΙΑΤΑ και ΝΙΑΤΑ ΜΑΙΟΡΑ, όπου νέοι και ωριμότεροι νεοελληνιστές από το Πανεπιστήμιό μας μεταφράζουν νεοελληνικά έργα και ευελπιστούμε ότι ακριβώς αυτές οι μεταφράσεις θα συμβάλουν σημαντικά στη διάδοση της Νεοελληνικής λογοτεχνίας στη χώρα μας.

Η Maria Caracausi είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια Νεοελληνικής Γλώσσας και Λογοτεχνίας στο Πανεπιστήμιο του Παλέρμο, πρώην πρόεδρος της Ιταλικής Εταιρείας Ελληνικών Σπουδών

g

Γκόντα φαν Στιν

Γέφυρες Βρετανίας – Ελλάδας

Θα ήταν εύκολο να παραπονιόμαστε για το Brexit και τα υψηλά δίδακτρα που έχουν κάνει τις σπουδές στη Μεγάλη Βρετανία απαγορευτικά ακριβές, για το μειωμένο ενδιαφέρον γενικά για τις ανθρωπιστικές σπουδές, για την εύθραυστη κατάσταση της ακαδημαϊκής ελευθερίας παγκοσμίως… Αλλά θα ήθελα να επικεντρωθώ σε θετικές εξελίξεις. Π.χ., μόλις πήγαμε με 19 φοιτητές εκδρομή στην Ελλάδα για πέντε ημέρες. Οι φοιτητές μας από το Τμήμα Κλασικών Σπουδών και το Κέντρο Νεοελληνικών Σπουδών του King’s College London είδαν πολλά αξιοθέατα και αξιοποίησαν τον ελεύθερο χρόνο τους για να επισκεφθούν άλλα τόσα μουσεία. Τους θαυμάζω γιατί δεν είχαν ανάγκη από μένα να τους εξηγήσω πόσο σημαντική είναι αυτή η επαφή διά ζώσης με την πόλη και τα μνημεία της… μια επαφή που προέρχεται από την πρωτοβουλία ενός δωρητή που το θεωρεί σημαντικό να πηγαίνουμε εμείς από τη Βρετανία στην Ελλάδα και όχι το αντίστροφο. Θα το επαναλάβουμε του χρόνου και μάλλον για περισσότερες ημέρες. Οι συνάδελφοί μας στην Ελλάδα αφιερώνουν χρόνο και ενδιαφέρον κάθε φορά που ερχόμαστε. Οι συνεργασίες με τους συναδέλφους και τους φοιτητές τους είναι πολύ δημιουργικές και άψογες, στην έρευνα, στις αιτήσεις για υποτροφίες, στην υποστήριξη των φοιτητών μας, και γενικά στις πολύ πλούσιες ανταλλαγές που έχουν γίνει και συνεχίζουν να γίνονται, παρά τα οικονομικά προβλήματα. Το Βρετανικό Συμβούλιο (British Council) οργανώνει πολλές δράσεις στο ίδιο δημιουργικό πνεύμα. Απονέμει κάθε χρόνο πολλές υποτροφίες για προχωρημένους διδακτορικούς να έρθουν στη Βρετανία για έναν μήνα, να κάνουν επαφές, να ανακαλύψουν αρχεία, να επισκεφθούν μουσεία και χώρους. Ετσι εκπονούν τη διδακτορική διατριβή τους με την επιπλέον επίβλεψη ξένων καθηγητών στη Βρετανία με τους οποίους κρατούν επαφή και στα μεταγενέστερα στάδια της ακαδημαϊκής καριέρας τους. Το καμαρώνω ότι έχω ήδη επιβλέψει τρεις φοιτητές σε αυτό το πολύ λειτουργικό σχήμα που δεν στοιχίζει ούτε καν πολλά χρήματα. Και οι τρεις ήταν εξαιρετικά καλοί.

Δραστήρια είναι επίσης η Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών της Βρετανίας (Society for Modern Greek Studies UK) με διαλέξεις, συμπόσια και βραβεία για τους φοιτητές

(moderngreek.org.uk/). Λειτουργεί επίσης σαν πλατφόρμα ενημέρωσης και εκφράζει την εξωστρέφεια στις Νεοελληνικές Σπουδές της Βρετανίας γενικά. Η Εταιρεία και τα μέλη της συνδυάζουν γλώσσα, λογοτεχνία, ιστορία, ανθρωπολογία, κοινωνιολογία, εκπαίδευση, μουσειακές σπουδές, πολιτιστικά και οικονομικά θέματα, θέματα πρόσληψης της αρχαιότητας και του Βυζαντίου, κ.τ.λ. Το ερευνητικό έργο και η διδασκαλία τους φωτίζουν το διεπιστημονικό χαρακτήρα του κλάδου, όπως εμφανίζεται επίσης στο σχετικό περιοδικό Byzantine and Modern Greek Studies (cambridge.org/core/journals/byzantine-and-modern-greek-studies), που ιδρύθηκε πριν από 50 χρόνια και συνδέει στενά τις Βυζαντινές και τις Νεοελληνικές Σπουδές, με συντελεστές απ’ όλον τον κόσμο.

Ενας τελευταίος δημιουργικός τομέας που θέλω να αναφέρω είναι οι συλλογικές δημοσιεύσεις. Ο δρ John Kittmer, πρώην πρεσβευτής της Βρετανίας και απόφοιτος δικός μας του King’s College London, αφιερώνει τώρα όλον τον χρόνο του σε μια συνεπιμέλεια ενός καινούργιου τόμου για τον Κ. Π. Καβάφη, τη μουσική, και τις τέχνες (C.P. Cavafy: Poetics and Reception – Music, History and the Arts). Είναι μια διεθνής συνεργασία με σημαντικούς έλληνες συναδέλφους, όπως τον Στέφανο Γερουλάνο και την Πολίνα Ταμπακάκη, επίσης απόφοιτό μας. Ο τόμος θα βγει στο τέλος του 2025 ή στις αρχές του 2026 και θα ρίξει καινούργιο φως στην ήδη πολύ πλούσια βιβλιογραφία για τον Καβάφη. Αυτό δείχνει ότι τελικά οι συνεργασίες ξεπερνάνε τα σύνορα, τη συρρίκνωση, τα οικονομικά εμπόδια, και λειτουργούν αποτελεσματικά. Γι’ αυτό θα παραμείνω αισιόδοξη.

Η Γκόντα φαν Στιν είναι κάτοχος της Εδρας Κοραή στο King’s College London, διευθύντρια του Κέντρου Ελληνικών Σπουδών στο Τμήμα Κλασικών Σπουδών του King’s College London, και, από 3 Απριλίου 2025, περήφανη επίτιμη διδάκτορας του Πανεπιστημίου Πατρών

Ζακ Μπουσάρ

Με επιμονή στο Μοντρεάλ του Καναδά

Επίσημη γλώσσα της Πολιτείας του Κεμπέκ είναι τα γαλλικά. Ο Ελληνισμός του Μοντρεάλ απαριθμεί πάνω από 70.000 άτομα. Υπηρέτησα τις Νεοελληνικές Σπουδές, συμπληρώνοντας πρόσφατα 50 χρόνια διδασκαλίας στο Πανεπιστήμιο του Μοντρεάλ ως τακτικός καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας. Ευελπιστώ ότι, με την αρωγή της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Ελληνικής Κοινότητας Μείζονος Μοντρεάλ, το γαλλόφωνο πανεπιστήμιο Université de Montréal θα συνεχίσει να προσφέρει το Πρόγραμμα Νεοελληνικών Σπουδών που εγκαινίασα στα 1973 χάρη στην αρχική ενίσχυση του εφοπλιστή Φρίξου Β. Παπαχρηστίδη (1901-1981). Δίδασκα στα τρία επίπεδα: Β.Α., Μ.Α. και Ph.D. Ανάμεσα στις πολλές επιτυχίες του Προγράμματος, προχωρημένοι φοιτητές, και ελληνικής καταγωγής και Κεμπεκιανοί, εκπόνησαν εργασίες και διατριβές με θέματα που αφορούν, μεταξύ άλλων, τον Πρώιμο Διαφωτισμό και τους Φαναριώτες του 18ου αιώνα. Η ομάδα μας ανέδειξε τη σημασία των ελλήνων λογίων στην Ευρωπαϊκή Δημοκρατία των Γραμμάτων. Επίσης δημοσιεύσαμε με φοιτητές δίγλωσσες ανθολογίες ελλήνων ποιητών του Μοντρεάλ, και ελλαδιτών ποιητών της γενιάς του 1970. Το Πρόγραμμά μας απαρτίζεται από γλωσσικά μαθήματα και ένα μάθημα για τον Ελληνικό Κινηματογράφο, που τα διδάσκουν ειδικευμένοι βοηθοί, ενώ εγώ προσωπικά δίδασκα Νεοελληνική Φιλολογία και λογοτεχνική μετάφραση με μεγάλη επιτυχία: ο Πρόεδρος Κωνσταντίνος Στεφανόπουλος μου απένειμε τον Χρυσό Σταυρό του Τάγματος της Τιμής (2002) και η Εταιρεία  Ελλήνων Μεταφραστών Λογοτεχνίας το Μεγάλο Βραβείο της για το σύνολο του μεταφραστικού μου έργου (2023). Μεταφράσεις μου έχουν εκδοθεί σε Ελλάδα, Γαλλία, Ρουμανία και Κεμπέκ, από γνωστούς εκδοτικούς οίκους. Μετέφρασα μεταξύ άλλων στα γαλλικά, σημαντικά έργα ποιητών και πεζογράφων, όπως ο Κ.Π. Καβάφης, ο Α. Εμπειρίκος, ο Μ. Σαχτούρης, η Μ. Καραπάνου και ο Π. Μάτεσις.

Μετά τη δίγλωσση έκδοσή μου (1989) του πρώτου μυθιστορήματος του νεότερου Ελληνισμού Φιλοθέου Πάρεργα του ηγεμόνα-συγγραφέα Νικόλαου Μαυροκορδάτου (1680-1730) οι επιστημονικές δραστηριότητες του Ομίλου Μελέτης Νέου Ελληνισμού του Πανεπιστημίου του Μοντρεάλ αναπτύχτηκαν ραγδαίως και ενέπνευσαν νεοελληνιστές της Ευρώπης και της Αμερικής, που προέβησαν στη διοργάνωση διεθνών συνεδρίων γύρω από τη Νεωτερικότητα του Νεοελληνικού Διαφωτισμού.

Εξάλλου ο Τομέας Νέων Ελληνικών του Πανεπιστημίου του Μοντρεάλ καθιέρωσε στενές σχέσεις με το υπουργείο Πολιτισμού της Ελληνικής Δημοκρατίας, το υπουργείο Παιδείας της Κυβέρνησης του Κεμπέκ και με την Ελληνική Κοινότητα Μείζονος Μοντρεάλ. Από χρόνια επισκέπτομαι τακτικά τα ελληνικά σχολεία και ιδρύματα για να υποστηρίξω τον αγώνα υπέρ της ελληνικής γλώσσας στο Κεμπέκ. Αναμφιβόλως η διδασκαλία μου της Νεοελληνικής Φιλολογίας στην ελληνική γλώσσα έχει ενισχύσει την υψηλή ποιότητα της ελληνομάθειας στους εκπαιδευτικούς της πολιτείας μας. Χάρη στην αρχική δωρεά του εφοπλιστή Φ.Β. Παπαχρηστίδη η Βιβλιοθήκη των Ανθρωπιστικών Επιστημών του Πανεπιστημίου του Μοντρεάλ στεγάζει μια σημαντική συλλογή βιβλίων στα Νέα Ελληνικά.

Το Πανεπιστήμιο του Μοντρεάλ προσφέρει και ένα Πρόγραμμα Κλασικών Σπουδών· τα Νέα Ελληνικά συμπληρώνουν επωφελώς τις γνώσεις των φοιτητών που συμμετέχουν σε αρχαιολογικές ανασκαφές στην Ελλάδα.

Σήμερα μου δίνεται η ευκαιρία να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στους σημαντικούς καθηγητές που μου δίδαξαν την Ελληνική και με μύησαν στις Νεοελληνικές Σπουδές: ο Κ.Θ. Δημαράς, ο Γ.Π. Σαββίδης και ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης.

O καθηγητής Ζακ Μπουσάρ είναι μέλος της Βασιλικής Εταιρείας του Καναδά