Μνήμες, τραύματα {LF}και σκληρές αλήθειες

Επιτρέπεται να σκοτώνεις τους δολοφόνους;

Ορειχάλκινες οι μνήμες που αγαπώ

Πόσο ακριβά πλήρωσα τις μαλαματένιες…

Ελένη Γκαϊτατζή,
«Ορειχάλκινες μνήμες»

Το ερώτημα του τίτλου κρίσιμο. Αποκτά όμως υψηλή ηθική αξία αν συνδέεται με τραυματικά ιστορικά γεγονότα. Στο τέλος του Εμφυλίου, γύρω στα 1950, μια ομάδα ηττημένων αποφασίζει να ληστέψει έναν πλουτίσαντα δωσίλογο και να μοιράσει τα χρήματα στις χήρες και στα ορφανά, να αποδώσει δηλαδή μια τιμωρητική δικαιοσύνη. Η επιχείρηση «στραβώνει», ο ένας πυροβολείται από τον δωσίλογο, αλλά εκτελείται εξ επαφής από τους συντρόφους του για να μην τους καταδώσει.

Το αστυνομικό λογο-τέχνημα του Γρηγόρη Αζαριάδη αρχίζει από εκεί και εξελίσσεται σε δύο χωριά, το Σκοτεινό [λόγω του μυστηρίου;] και στο Κόκκινο [λόγω του αίματος;] στα 1986. Η όλη υπόθεση αφορά τη διαδοχική δολοφονία των τεσσάρων συνενόχων του κοινού, το 1950, εγκλήματος και στην αναζήτηση του πιθανού δολοφόνου-εκδικητή.

Ο Αζαριάδης σκιαγραφεί εξ-αιρετικά ένα κεντρικό πρόσωπο, τον παπα-Γρηγόρη, όπως και τον παλαιό δωσίλογο που εμφανίζεται σαν φάντασμα για να βρει ποιοι τον έκλεψαν και να πάρει πίσω τις 1.000 και πλέον χρυσές λίρες, καθώς και άλλους δευτερεύοντες χαρακτήρες, όπως ανθρώπους της νύχτας και του οργανωμένου εγκλήματος, κλεφτρόνια, γυναίκες με παρελθόν κ.λπ.

Πρόσθετο ενδιαφέρον έχουν οι τύποι των αστυνομικών που αναμειγνύονται: από τον Πούμπουρα [που θυμίζει «κουμπούρα»] και τον Λάλα [που θυμίζει «τρεχάλα»] μέχρι τον Πραπέτη [που θυμίζει «προπέτη»] και τον Τζιμούδη [που θυμίζει «τζιμάνι»], αλλά και ο τρόπος που παρουσιάζει με απόλυτη δικονομική ακρίβεια ο συγγραφέας τις αστυνομικές/ανακριτικές ενέργειες [Police procedural fiction].

Τα στοιχεία που αποδεικνύουν ότι το βιβλίο του Γρηγόρη Αζαριάδη «Καμία προσευχή για τους πεθαμένους» δεν αποτελεί μια απλή αστυνομική ιστορία [με κλέφτες και αστυνόμους], αλλά εντάσσεται στην υψηλή λογοτεχνία είναι: η γλαφυρή περι-γραφή των χώρων και των τοπίων, οι διακυμάνσεις της ψυχοσύνθεσης των πρωταγωνιστών, η κουλτούρα της ελληνικής επαρχίας [φόβος και κουτσομπολιό], η λαογραφική και κοινωνιολογική του ματιά στα δρώμενα, τα κρυμμένα μυστικά [ερωτικά, οικογενειακά, οικονομικά], ο παλαβός του χωριού, οι τοπικοί «άρχοντες» [παπάς και χωροφύλαξ] κ.λπ.

Ταυτόχρονα σε διαφορετικά επίπεδα αχνοφαίνεται μια ερωτική ιστορία, καταγγέλλεται μια σεξουαλική παρενόχληση που κάποιοι δικηγόροι «στήνουν» άλλες κατηγορίες κατά του θύματος, εμφανίζονται ατζέντες με γυναίκες-συνοδούς, μπράβοι και τυχοδιώκτες και στο τέλος στηλιτεύεται η γενικευμένη ανομία [που ξεπλένει το μαύρο χρήμα και θεωρεί σαν ευεργέτες ή φιλήσυχους πολίτες τους πρώην παράνομους], ενώ επίσης ομολογείται μια περίπτωση υιοθεσίας πριν από 36 χρόνια που παίζει σημαντικό ρόλο στο ξεδίπλωμα της υπόθεσης.

Οι διάλογοι του βιβλίου έχουν ιδιαίτερο χιούμορ, είναι ευρηματικοί και χαρακτηριστικοί του τρόπου που σκέφτονται κι ενεργούν οι διωκτικές Αρχές, παρά το motto των αστυνομικών «επιμονή, υπομονή, επανάληψη, διασταύρωση».

Η υπερ-αξία του βιβλίου συνίσταται στο ότι συνδέει με ηθικό ιμάντα το παρελθόν με το παρόν, απορρίπτει τις θεωρίες του «τυχαίου» εγκλήματος και προσδίδει στα προσωπικά κίνητρα την εγκληματο-λογική ισχύ που έχουν.

Η όλη πλοκή κινείται με ρυθμούς σασπένς, γι’ αυτό κατά τη γνώμη μου αποτελεί μια καλή βάση για κινηματογραφικό σενάριο.

Από άποψη λογοτεχνικής θεωρίας, το βιβλίο ακροβατεί με πολλή μαεστρία ανάμεσα στην πένα του συγγραφέα και στη σκαπάνη του ερευνητή, δεν αναλίσκεται σε ψυχ-αναλύσεις άνευ ουσίας, δεν θέλει να πείσει τον αναγνώστη για το αν υπήρξε τελικά «λύτρωση» [το τέλος προφανώς δεν το αποκαλύπτω], δεν κάνει λογικά άλματα, ούτε αφήνει αφηγηματικά κενά. Μολονότι η άποψη του συγγραφέα για το Καλό και το Κακό είναι δεδομένη, πουθενά δεν μετουσιώνει την προσωπική του θέση σε θέσφατο. Η ύπαρξη του Κακού θέτει ζητήματα θεοδικίας, όμως το έγκλημα σπανίως μπορεί να προσεγγιστεί με μεταφυσικό τρόπο. Ακόμα κι αν δεχτούμε το αξίωμα [;] «ουδείς εκών κακός», η προκαλούμενη ηθικοκοινωνική διατάραξη παραμένει μια «προσωπική απόφαση» [πίσω από την οποία κρύβονται μέγιστα ηθικά διλήμματα]. Ισως μόνο η ανασκαφή της ψυχής του δράστη να μπορεί να μας οδηγήσει στις «ρίζες του αντικειμενικού Κακού ως υποκειμενικό Καλό», κάτι το οποίο επιχειρεί η αστυνομική μυθοπλασία, αφού η λογοτεχνική σκιαγράφηση του δολοφόνου δεν σημασιοδοτείται μόνο από τα παιχνίδια της Μοίρας, αλλά κι από τις επιλογές των ηρώων, οι οποίοι πέφτουν εκόντες/άκοντες στις παγίδες της Ιστορίας.

Ναι μεν «η τέχνη δεν δολοφονεί», όμως το «αίσιο ή μη» τέλος ενός αστυνομικού μυθιστορήματος προκαλεί συχνά αντιφατικά συναισθήματα στον αναγνώστη «περί της εννοίας [και της αξίας] του Καλού και του Κακού». Στην προκειμένη μυθοπλασία ο αναγνώστης – κατά τη γνώμη μου – δεν θα περιμένει να κλείσει το φως της λάμπας για να αποφασίσει ποιος κινείται στο πεδίο της Yβρεως και ποιος στο πεδίο της Κάθαρσης.

Σε κάθε περίπτωση το βιβλίο του Γρηγόρη Αζαριάδη τον κατατάσσει χωρίς άλλο στους άξιους, στους πλέον σημαντικούς και μυθοπλαστικά έντιμους αστυνομικούς συγγραφείς που δεν χαϊδεύουν τα φονικά ένστικτα των αναγνωστών, δεν παραμυθιάζουν τους νέους, δεν ναρκισσεύονται και κυρίως δεν αυτολογοκρίνονται για να καταστεί το έργο τους «ευπώλητον».

Οσοι αντέχετε τις σκληρές αλήθειες να το μελετήσετε σε βάθος.

ΥΓ. Η ορθή προσέγγιση της Ιωάννας-Κίρκης, παρ’ ολίγον εγκληματολόγου, επιβεβαιώνει την ανάγκη ο καλός αστυνομικός συγγραφέας να έχει εντρυφήσει στην επιστήμη της Εγκληματολογίας.

Ο Γιάννης Πανούσης είναι πρώην καθηγητής Εγκληματολογίας στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών, πρώην πρύτανης του Πανεπιστημίου Θράκης και πρώην υπουργός