Ανθρώπινα αινίγματα πίσω από μάσκες

Την Αν Ενραϊτ (Δουβλίνο, 1962), μια κορυφαία φωνή της σύγχρονης ευρωπαϊκής πεζογραφίας, φέρνουν στο προσκήνιο ξανά οι εκδόσεις Καστανιώτη με την κυκλοφορία του βιβλίου της Ηθοποιός, σε μετάφραση Μαρίας Φακίνου. Η Ενραϊτ τιμήθηκε με το Bραβείο Booker το 2007 για το μυθιστόρημά της Η Συνάντηση (εκδόσεις Καστανιώτη, μετάφραση Αύγουστος Κορτώ, 2007). Στα έργα της στοχάζεται τις ανθρώπινες σχέσεις με δεινή διεισδυτικότητα και αρκετές φορές με ειρωνεία.

Στο εν λόγω βιβλίο παρακολουθούμε τη ζωή της Κάθριν Ο’ Ντελ, μιας ιρλανδής ηθοποιού η οποία στην πραγματικότητα ήταν Βρετανίδα. Ακόμα και η ιρλανδική προφορά της ήταν μια ψεύτικη ιρλανδική προφορά, όπως δηλώνει η συγγραφέας κόρη της, η Νόρα. «Η μητέρα μου ήταν ένα μεγάλο ψέμα». Με αυτή τη διατύπωση, τη δυνατή και ειλικρινή, ξεκινάει το μυθιστόρημα της Ενραϊτ. «Πώς είσαι, μητέρα μου καλή; – Ποτέ δεν ήμουν καλύτερα, έλεγε εκείνη, κι όταν με κοιτούσε, ένα ολάνθιστο δέντρο σαν να λικνιζόταν στον άνεμο». Τη μητέρα και την κόρη ενώνει ένας ιδιαίτερος δεσμός, διαποτισμένος από αγάπη αλλά και ένταση. «Η μητέρα μου μπορούσε με ευκολία να αλλάζει ρόλους ακριβώς μπροστά στα μάτια σου. Κουνούσε έναν ώμο, σούφρωνε το στόμα της, άλλαζε πίσω από το βλέμμα της. Και κάτι βαθιά μέσα στον ρόλο της κόρης το καταφχαριστιόταν. – Ξανακάν’ το μαμά! Ξανακάν’ το μαμά!». Πώς είναι να μεγαλώνεις με μια μητέρα ηθοποιό που δεν αφήνει τον ρόλο έξω από την προσωπική της ζωή; Ωστόσο, η ίδια η Ενραϊτ, σε συνέντευξή της στο London Review Bookshop, έχει μιλήσει για «τις μάσκες που όλοι φοράμε», δηλαδή για τους ρόλους που όλοι παίζουμε, για τις προβολές των άλλων σε εμάς, υπονοώντας ότι το «θέατρο» δεν τελειώνει στη σκηνή· διατηρείται στην οικογένεια αλλά και στην κοινωνική μας παρουσία.

Η Ενραϊτ ξεδιπλώνει την αφήγησή της από την Ιρλανδία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου με τους περιοδεύοντες θιάσους στο Λος Αντζελες και το Χόλιγουντ των μεταπολεμικών χρόνων, κατόπιν στο κοσμοπολίτικο Λονδίνο της δεκαετίας του ’50 και τελικά στο Δουβλίνο της δεκαετίας του ’80. Στο φόντο όλων αυτών, δεσπόζει μια πρόταση-κλειδί της Ενραϊτ που ορίζει το ουσιαστικό πλαίσιο του μυθιστορήματος: «Εξω μαινόταν η Καθολική Ιρλανδία». Αυτή η ειρωνική αποτύπωση της τότε κοινωνικής και πολιτισμικής πραγματικότητας υποδηλώνει ότι η Ιρλανδία παρέμενε δέσμια μιας ασφυκτικά θρησκευόμενης, συντηρητικής, πατριαρχικής τάξης πραγμάτων. Η Καθολική Εκκλησία είχε τεράστια επιρροή στις ζωές των πολιτών – στον γάμο, στο διαζύγιο, στη σεξουαλικότητα, στην ανατροφή των παιδιών, με τις ανύπαντρες μητέρες να στιγματίζονται. Η αντισύλληψη και οι αμβλώσεις ήταν παράνομες και η γυναικεία επιθυμία καταπιεζόταν.

Οι σκέψεις της Νόρα είναι απολογιστικές. Ενώ από τότε που πέθανε η μητέρα της έχει γράψει ήδη πέντε μυθιστορήματα, εξακολουθεί να αναγνωρίζεται ως «η κόρη της Κάθριν Ο’ Ντελ». Και ύστερα από μια άβολη συνάντηση με μια μεταπτυχιακή φοιτήτρια, τη Χόλι Ντιβέιν, που ετοιμάζει μελέτη για την Κάθριν αλλά δεν έχει κανένα ενδιαφέρον για την αληθινή Κάθριν, τη γυναίκα πίσω από την ηθοποιό, η Νόρα απογοητευμένη, αποφασίζει να γράψει την ιστορία της μητέρας της, σε μια προσπάθεια να την κατανοήσει. Να ανακαλύψει γιατί η Κάθριν Ο’ Ντελ υπήρξε πάνω από όλα ρόλος. Ρόλος στη σκηνή, ρόλος στη ζωή, ρόλος ακόμα και στη μητρότητα. Ενας ρόλος που καθόριζε τη Νόρα αλλά και την κατέπνιγε την ίδια στιγμή.

Ως ώριμη πλέον συγγραφέας, ανατρέχει στα παιδικά της χρόνια με τη διάσημη μητέρα της – τη λάμψη, τα φώτα, τα αριστοκρατικά δείπνα, τους γοητευμένους θαυμαστές που την περιστοίχιζαν και έτσι παράλληλα αποκαλύπτεται στον αναγνώστη η σκοτεινή όψη της δόξας: η φθορά, καθώς το αστέρι της Κάθριν σταδιακά σβήνει· και ακολουθούν ο αλκοολισμός, η απομόνωση και η βύθιση της μητέρας της στην παράνοια. Η αφήγηση της Ενραϊτ υιοθετεί μια μη γραμμική αφηγηματική δομή, εστιάζοντας αρχικά στην Κάθριν και εν συνεχεία μετατοπίζοντας το ενδιαφέρον στη Νόρα, η οποία, καθώς μεγαλώνει, απομακρύνεται από τη μητέρα της και μέσω αυτής της απόστασης προσπαθεί να κατανοήσει την επίδραση που είχε η μητέρα της στη δική της ζωή.

Από τις πρώτες σελίδες του μυθιστορήματος, ένα τραγικό γεγονός βαραίνει τον βηματισμό της αφήγησης: μια ακατανόητη, σχεδόν θεατρική πράξη της Κάθριν Ο’ Ντελ. Ξαφνικά μια μέρα η Κάθριν πυροβολεί στο πόδι έναν κινηματογραφικό παραγωγό, τον Μπόιντ Ο’ Νιλ. Οπως την περιγράφει η Νόρα, ήταν μια κίνηση σχεδόν σκηνοθετημένη. Κι έπειτα, ήρεμη, πήγε να πιει έναν καφέ. Και όταν η αστυνομία τη συνέλαβε, απαντούσε αλλοπρόσαλλα. Ηταν, έλεγε, μέλος του IRA. Επειτα την έκλεισαν σ’ ένα ψυχιατρικό ίδρυμα και το κοινό που τόσο την αγαπούσε άρχισε να υποθέτει ότι ήταν ένα έγκλημα πάθους και ζήλειας. Ομως η Νόρα ήξερε ότι αυτό δεν ίσχυε. Η Ενραϊτ αποφεύγει να προσφέρει μια βαθύτερη αιτιολόγηση για την πράξη της Κάθριν, περιοριζόμενη σε μια επιφανειακή εξήγηση – την απόρριψη ενός σεναρίου. Ομως στον επίμονο αναγνώστη αποκαλύπτεται σταδιακά το φορτίο τραυμάτων που οδήγησαν την Κάθριν στη συγκεκριμένη κίνηση. Ο πυροβολισμός ήταν μια κραυγή απόγνωσης. Η πράξη αυτή, ωστόσο, επιφέρει την οριστική της πτώση και γίνεται το γεγονός που τη μετατρέπει από σταρ σε τραγικό πρόσωπο.

Η Νόρα μεγαλώνει στη σκιά μιας μητέρας που είναι ταυτόχρονα είδωλο και πληγή και καθώς προσπαθεί να κατανοήσει τη βία που σημάδεψε την εφηβεία της, παλεύει να ανασυνθέσει την ταυτότητά της μέσα από συνταρακτικές αποκαλύψεις για τον πατέρα της, θέτοντας τα δικά της υπαρξιακά ερωτήματα. Και η Κάθριν, παρά την εκθαμβωτική της πορεία και το αδιαμφισβήτητο ταλέντο της, βρίσκεται αντιμέτωπη με τη σκληρότητα της θεατρικής βιομηχανίας: τον σεξισμό, την «ημερομηνία λήξης» που βαραίνει τις γυναίκες, την υποκρισία των κύκλων της διασημότητας και την ψυχολογική φθορά που προκαλεί η ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης.

Το βιβλίο Ηθοποιός δεν είναι απλώς ένα μυθιστόρημα για τη λάμψη και το τίμημα της διασημότητας, αλλά μια λεπτοδουλεμένη μελέτη γύρω από το ζήτημα της ταυτότητας. Ενα μυθιστόρημα υπαινικτικό, με τη συγγραφέα να μας υπενθυμίζει ότι ακόμα και οι πιο δικοί μας άνθρωποι παραμένουν, στον πυρήνα τους, αινίγματα.

H Ντίνα Σαρακηνού είναι συγγραφέας, διευθύντρια του λογοτεχνικού online περιοδικού Literature.gr.