Η εκδοτική {LF}ευφορία και {LF}οι αναταράξεις {LF}στον κύκλο του βιβλίου

Σύμφωνα με στοιχεία μιας πρόσφατης έρευνας του ΟΣΔΕΛ για τα έτη 2009-2022, όπου δηλαδή συμπεριλαμβάνεται η περίοδος της ελληνικής οικονομικής αλλά και της διεθνούς υγειονομικής κρίσης, φαίνεται ότι από το 2015 και έπειτα, με διακυμάνσεις που δείχνουν μερική αύξηση ή μείωση των δεικτών, παρατηρείται βαθμιαία μια ποσοτική (προπάντων) αλλά και ποιοτική επίσης αυξητική διαμόρφωση της ελληνικής βιβλιοπαραγωγής, η οποία όμως είναι αμφίβολο αν τυχαίνει της ανάλογης υποδοχής στο πεδίο των αναγνωστών. Χαρακτηριστικό και εντυπωσιακό στοιχείο, ότι στα τελευταία χρόνια, όπως συμπεραίνει αγρεύοντας από τα δεδομένα της έρευνας ο υπεύθυνος του «Αναγνώστη» Γιάννης Μπασκόζος, οι πέντε μεγαλύτεροι εκδοτικοί οίκοι της Αθήνας εκδίδουν τουλάχιστον ένα βιβλίο την ημέρα.

Κάτι που όμως για κάποιον γνώστη των εκδοτικών μας πραγμάτων έχει αμφίσημη ή πολυτροπική σημασία. Αφενός, ένδειξη μιας οικονομικής ευρωστίας, αφετέρου, ένδειξη μιας «παρακινδυνευμένης γενναιότητας». Ή μήπως μιας λανθασμένης τακτικής, αν υπολογίσουμε ότι η ανοδική άγουσα στην παραγωγή επιμένει να αγνοεί τη σταθερά επαναλαμβανόμενη διαπίστωση πως οι αναγνώστες παραμένουν σε χαμηλά ποσοστά. Ακόμα και αν ισχύει ότι το ποσοστό τους αυξάνεται πολύ αργά, λόγω των γνωστών δομικών καθηλώσεων στην εκπαίδευση ή λόγω του ότι η εκπαίδευση, ως θεσμικό σύστημα, «δεν θέλει να ακούει τις αλλαγές» έχοντας συνηθίσει να επιβάλλει μονότονα τον ίδιο, συχνά απολιθωμένο τρόπο γνωσιακής πρόσληψης στο Λύκειο και στο Πανεπιστήμιο. Η εμμονή λ.χ. προσανατολισμού στη σημειολογική μέθοδο του Μισέλ Ριφατέρ. Η δυσκινησία είναι λοιπόν χαρακτηριστικό των καθ΄ ημάς πεπαιδευμένων, δυνάμει αναγνωστών, αλλά οι αλλαγές που προμηνύονται με τη γιγάντωση του ρόλου των νέων τεχνολογιών, στη δημόσια όπως και στην ιδιωτική σφαίρα της καθημερινής ζωής, είναι τέτοιες ώστε μοιάζει αστεία τουλάχιστον η ατολμία να μη θέσουμε ορισμένα ερωτήματα, προβάλλοντάς τα εδώ στο πεδίο των πολιτισμικών πρακτικών που σχετίζονται με το βιβλίο.

Ενα από αυτά νομίζω πως είναι και το αν το ανεξέλεγκτο και άναρχο που διέπει τον εκδοτικό πληθωρισμό των τελευταίων ετών, περιμένουμε απλώς να αυτορυθμιστεί ή αν, στα μέτρα της μικρής μας βιβλιαγοράς, πρέπει να γίνουν ορισμένες επεμβάσεις από δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, ώστε να ελεγχθεί η χαώδης κατάσταση που ισχύει σήμερα. Τόσο χαώδης, ώστε, όπως ομολογούν οι ίδιοι οι συντελεστές του εκδοτικού φάσματος, να καταδικάζονται στην αφάνεια και στη μοναξιά εκδόσεις ελλήνων συγγραφέων που θα μπορούσαν να προσελκύσουν ένα ευρύτερο ενδιαφέρον ή και το ενδιαφέρον ενός άλλου αναγνωστικού κοινού από το ημεδαπό. Κι αυτό, καθώς οι περίφημες τοπικές ιδιοσυστασίες, οι ελληνικότητες, πίσω από τις οποίες οχυρώνονται από πολλών ετών εκδότες και θεσμικοί και άλλοι αρμόδιοι και αναρμόδιοι, δεν αποτελούν από μόνες τους τα «τζοβαΐρια» μας. Αλλά μια ώριμη λογοτεχνία που δεν είναι λαογραφικό μουσείο και είναι βέβαιη για τον εαυτό της, φαίνεται ιδίως στον τρόπο που αυτά τα «τζοβαΐρια» είναι ζωντανεμένα στις αναπαραστάσεις της. Εκεί χωλαίνουν τα πράγματα, αν θέλουμε να είμαστε θαρραλέοι. Στις αναιμικές και αναίτια μπερδεμένες ιστορίες, στις ακατάστατες, ατημέλητες και χωρίς ειρμό μυθοπλασίες, στην αλαζονικώς μυστικοπαθή αμορφία του ποιητικού λόγου. Στο ότι, εν γένει, κυριαρχούν η αταξία, η ραστώνη, ο αυτοσχεδιασμός και η έπαρση, όχι μόνο στα κουζινικά των περισσότερων εκδοτών, μα και στο φαντασιακό της συντριπτικής πλειοψηφίας των όσων βγαίνουν κάθε χρόνο όλο αγωνία στη συνοικιακή μας αγορά, περιμένοντας διακαώς όχι τον διάλογο, αυτόν που κινεί το νόημα της γραφής και αποτελεί το ύψιστο ζητούμενο κάθε εκδοτικού εγχειρήματος, αλλά την ουρανομήκη (και συνήθως πλασματική) επίνευση γνωστών και φίλων…

Ας πω ότι αυτό το κείμενο είχε ως αφετηρία του τη χρησιμότητα και την καλπάζουσα αχρησία στα τελευταία χρόνια ορισμένων, υποτίθεται, «τοπόσημων λειτουργιών» στον κύκλο παραγωγής και ανάγνωσης του βιβλίου, όπως είναι η απούσα ή σχεδόν ανύπαρκτη στα καθ΄ ημάς τρέχοντα συμμετοχή του επιμελητή μιας έκδοσης. Και όπως συνάλληλα συμβαίνει σ΄ ένα άλλο πεδίο, αυτό της κριτικής, δηλαδή, του διαλογικού πεδίου προς το οποίο πρέπει για μένα να κατατείνει ένας ικανός αριθμός εκδόσεων. Πεδίο κι αυτό ανεπαρκέστατα δομημένο, προκειμένου να υποδεχτεί και να σταθεί με δέουσα επάρκεια στις εκδόσεις που επιλέγει, εξαίροντας αλλά και ελέγχοντας τις αρετές και τα παραπατήματά τους. Χωρίς αυτές τις αλληλοσυμπλεκόμενες λειτουργίες και παρά τη γενναιότητα ή την έπαρση πολλών συγγραφέων, οι οποίοι θεωρούν αλαζονικά ότι το κείμενο «μιλά από μόνο του», η έκδοση ενός βιβλίου θα παραμένει ένα μονήρες στοίχημα. Για αυτά όμως, λόγω έλλειψης χώρου, στην προσεχή μας συνάντηση. Για την ώρα, επιστρέφω στα προηγούμενα, προκειμένου να επισημάνω ότι η εκδοτική ευφορία των τελευταίων περίπου δέκα ετών δημιούργησε σημαντικές αναταράξεις στον κύκλο του βιβλίου. Σε αρκετά σημεία άλλαξε άρδην τη σύστασή του. Οι αναταράξεις όμως οφείλονταν και σε άλλους παράγοντες που επηρέασαν το εκδοτικό πεδίο της εν λόγω δεκαετίας. Λόγου χάριν, η εξέλιξη της ψηφιακής τεχνολογίας, η σαρωτική είσοδος του Διαδικτύου και της ψηφιακής τεχνολογίας. Ακόμα, η μεγάλη μείωση του κόστους παραγωγής που προκάλεσε κορύφωση στις αυτοεκδόσεις και έβαλε στο παιχνίδι της ετήσιας εκδοτικής ταυτότητας πολλούς ποιητές ή πεζογράφους οι οποίοι αλλιώς θα έμεναν στη σιωπή. Εν γένει, άλλωστε, η τεχνολογία μετέτρεψε και μεταμόρφωσε τελείως τον κύκλο των δεδομένων που είχαν άμεση και έμμεση σχέση με το βιβλίο. Αν όχι τη ζήτησή του που αναλογικά έμεινε καθηλωμένη, τουλάχιστον την απήχησή του, τη συμμετοχή του στο φαίνεσθαι των likes που μοιράζονται αφειδώς, με τον πιο σπάταλο τρόπο. Συνάμα, με τη διόγκωση του ρόλου της τεχνολογίας και τη διασάλευση που προκάλεσε η οικονομική κρίση γύρω στο 2015, σαρώθηκαν οι δίαυλοι της ως τότε συμβατικής ενημέρωσης και της ευπρόσιτης γνώσης. Μειώθηκαν οι αναγνώστες των εφημερίδων, έπαψαν οι επ΄ αμοιβή συνεργασίες των συγγραφέων, ανέστειλαν την κυκλοφορία τους πολλά ειδικά περιοδικά όπως και τα υπάρχοντα ένθετα του ημερήσιου Τύπου, αλλά πολλαπλασιάστηκαν κάθετα οι ρυθμοί παραγωγής. Οπότε αναγκάστηκε και η κριτική, που ως τότε έδειχνε ικανή να παρακολουθεί την εκδοτική κίνηση, τουλάχιστον στα αξιότερα σημεία της, χωρίς να σπεύδει ή να έχει μεγάλες χρονικές πιέσεις, να προσαρμοστεί τώρα στα νέα ήθη και στους αυξημένους ρυθμούς της παραγωγής βιβλίου.