Το πιάνο ως «σύμμαχος» του πένθους

Στο περιθώριο μιας προθεσμίας και στην άκρη μιας ζωής που τελείωνε, ο Μιχάλης Παρασκάκης συνέχισε να γράφει. Oχι επειδή έπρεπε απλώς να παραδώσει ένα έργο που του είχε αναθέσει ένα από τα σημαντικότερα σύνολα σύγχρονης μουσικής στον κόσμο – το Klangforum Wien από την Αυστρία –, αλλά γιατί ήταν ο ιδανικότερος τρόπος να υμνήσει τη ζωή και την τέχνη, να βρει την ποίηση μέσα στην αίσθηση της απώλειας και να διαχειριστεί το βαρύ τίμημα του χρόνου. Το έργο, που φέρει τον τίτλο «Field Guide [to the lost flower]», ήρθε χρόνια αργότερα και έχει μία ακόμη, βαθύτερη ρίζα – προσωπική. Ο «χαμένος ανθός», εξάλλου, δεν είναι απλώς ένα ποιητικό σύμβολο. Είναι η Ανθή – η αδελφή του. Οπως παραδέχεται ο συνθέτης, «δεν ήθελα ν’ ακυρώσω την πραγματικότητα, ούτε και την ίδια την Ανθή». Πήρε παράταση και λίγες μέρες αργότερα επέστρεψε στο πεντάγραμμο, στο χαρτί. «Το δεύτερο μισό το έγραψα μετά τον θάνατό της. Οταν το ξαναέπιασα στα χέρια μου, πέταξα 16 σελίδες από ό,τι είχα γράψει. Ολο αυτό λοιπόν δεν είναι για την ανάθεση του Klangforum. Η απώλεια είναι μια μετακίνηση. Και αν δεν καταφέρεις να το συνειδητοποιήσεις, τότε είσαι τυφλός».

Αυτή η συνειδητοποίηση, το βίωμα του αποχαιρετισμού, δεν οδήγησε απλώς σε μια μουσική σύνθεση αλλά σ’ ένα ολόκληρο, πολυμεσικό σύμπαν. Το «Field Guide [to the lost flower]», σε συνεργασία με την καναδή ποιήτρια Ελεονόρε Σενμάιερ, είναι ένα έργο όπου η τέχνη λειτουργεί σαν ηχητικό και οπτικό ίχνος μνήμης – μια επιτελεστική προσπάθεια να αναγνωρίσεις αυτό που έχει χαθεί και να συνεχίσεις να το κουβαλάς μέσα σου, δίχως να σε βαραίνει.

Η γνωριμία των δύο δημιουργών ξεκίνησε πολλά χρόνια πριν, το 2011, στην Ολλανδία. Η Σενμάιερ, τότε, αναζητούσε δάσκαλο πιάνου και ο Παρασκάκης ήταν εκεί. Τα μαθήματα κάποτε ολοκληρώθηκαν, αλλά κάτι πολύτιμο είχε ήδη φυτευτεί: μια φιλία. Μια σχέση που αργότερα θα οδηγούσε σε κοινές δημιουργίες. Οπως σημειώνει ο ίδιος, «έχω ξαναγράψει έργα πάνω σε ποιήματα της Ελεονόρε, τα οποία ήταν δική της ανάθεση».

Η επιλογή της συλλογής «Field Guide to the Lost Flower of Crete» για να δημιουργηθεί το έργο του Μιχάλη Παρασκάκη δεν ήταν τυχαία· ενταγμένο πλέον στο πλαίσιο του Subset Festival – Φεστιβάλ Νέας Μουσικής του Φεστιβάλ Αθηνών. «Εκτός από τα ποιήματα της τελικής έκδοσης, χρησιμοποίησα και αρκετά προσχέδιά τους. Και αυτό γιατί τα έγραψε μετά τον Ιούνιο του 2016. Τότε βρισκόταν στα Χανιά κι εγώ ζούσα μια βαθιά προσωπική εμπειρία. Η Ελεονόρε ήταν παρούσα. Βίωσε από κοντά…». Το περιεχόμενο των ποιημάτων, όπως εξηγεί, περιστρέφεται γύρω από την απώλεια. Κάποια είναι σκληρά, άγρια, γυμνά. «Μου είχε πάρει χρόνια να τα διαβάσω. Οταν τελικά το έκανα, ένιωσα πως κάτι έπρεπε να κάνω με αυτά».

Το αποτέλεσμα είναι ένα έργο που αρνείται να κατηγοριοποιηθεί. Σκηνοθετικά, η προσέγγιση του Παρασκάκη είναι σχεδόν χειρωνακτική: το πιάνο, οι ερμηνευτές, το φως και ο ήχος υφαίνουν μαζί έναν κόσμο που μοιάζει να αιωρείται ανάμεσα στο ονειρικό και το χειροπιαστό. Το πιάνο λειτουργεί ως σκηνή και ως πολυεργαλείο ήχου, οι ερμηνευτές μεταμορφώνονται σε σύμβολα· «καθώς αναλώνονται σε χειρονομίες, όπως το μανιώδες άτμισμα ηλεκτρονικών τσιγάρων – μια έκφραση μάταιου στοχασμού», όπως το περιγράφει ο ίδιος. Το έργο αγγίζει με λεπτότητα τις αφαιρετικές πλευρές της μνήμης και του χρόνου. Οι λέξεις ψιθυρίζονται, προβάλλονται, τραγουδιούνται ή μένουν σιωπηλές. Το video γίνεται κι αυτό ήχος. Ο χώρος πλημμυρίζει από εικόνες – λουλούδια, φρούτα, εγκαταλελειμμένα τουριστικά τοπία που έχουν κινηματογραφηθεί σε αλλόκοτα φωτεινές χειμωνιάτικες μέρες. Η μνήμη δεν είναι ποτέ ενιαία – είναι πάντα σπαραγμένη.

Συμφιλίωση

Ο Παρασκάκης σήμερα μιλά για εκείνες τις μέρες με γαλήνη. «Δεν ξέρω αν ήταν μια λυτρωτική διαδικασία. Ισως να ήταν μια διαδικασία σύνδεσης. Πάντως, έχω πια συμφιλιωθεί. Οι μνήμες δεν είναι ούτε ευχάριστες ούτε δυσάρεστες. Οχι γιατί ξεθώριασαν, αλλά γιατί τις έχω αφομοιώσει. Τις παρατηρώ, δεν με καταβάλλουν. Πιστεύω πως όταν χάνεις έναν αγαπημένο άνθρωπο, πρέπει να ζήσεις, μετά, με το παραπάνω. Οχι να βουλιάζεις. Κάποια στιγμή, θυμάμαι, μαζευτήκαμε όλοι οι φίλοι και πήγαμε σ’ ένα κλαμπ – της άρεσαν πολύ». Αυτός ήταν ο δικός του τρόπος για να διαχειριστεί το τραύμα της απώλειας χωρίς να καταρρεύσει. Στο πιάνο βρήκε έναν σύμμαχο – όχι απλώς ένα μουσικό όργανο, αλλά ένα πολυμορφικό πάλκο, ένα σώμα που κουβαλά και αποδίδει την ένταση εκείνων των ημερών. «Για μένα, ο τρόπος που μεταχειρίζομαι το πιάνο και τα ηλεκτρονικά μέσα έχει έναν επιπλέον συμβολισμό», εξηγεί. «Είναι ένας τρόπος να αποτυπώσω τις στιγμές εκείνες, τότε που η αδελφή μου πλησίαζε στο τέλος. Στο σπίτι υπήρχε μια άγρια κινητικότητα – όπως συμβαίνει όταν γίνεται αγώνας για να σωθεί ένας άνθρωπος ή έστω να ανακουφιστεί από τον πόνο. Εβλεπα πώς μεταχειριζόμαστε έναν άνθρωπο σαν αντικείμενο, με μόνο στόχο τη σωτηρία του. Αυτή η αντίφαση με συγκλόνισε».

Το έργο, ωστόσο, δεν μένει στο πένθος, δεν αναπαράγει το δράμα ούτε βυθίζεται στη λύπη. Μέσα και από την επιλογή των συγκεκριμένων ποιημάτων επιχειρεί κάτι άλλο: να αποδώσει το παράλογο, το σουρεαλιστικό, που συχνά συνοδεύει την εμπειρία της απώλειας. «Θυμάμαι να κουβαλώ το βάρος του πένθους, αλλά και μια μόνιμη ένταση. Αυτήν προσπάθησα να αποτυπώσω. Εκείνη την αίσθηση που πλανιόταν στην ατμόσφαιρα: πως κάτι έπρεπε να γίνει. Και ίσως – ίσως – μια ανούσια, διαρκή ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει».