Τα ταξίδια δεν μας έφεραν τελικά πιο κοντά

«Εννιά τρόποι με τους οποίους το ταξίδι αλλάζει τον κόσμο»: έτσι τιτλοφορούσε πριν από λίγα χρόνια ένα άρθρο του ο Νισάντ Αγκαρουάλ, εκδότης μιας επιθεώρησης που, όπως γράφει στην ιστοσελίδα της, ειδικεύεται στα «ουσιαστικά και αυθεντικά πολυτελή ταξίδια». Απαριθμούμε. Το ταξίδι σε εισάγει σε νέες κουλτούρες, παραδόσεις και συνθήκες ζωής. Το ταξίδι γεφυρώνει το χάσμα ανάμεσα στις καρδιές και ενθαρρύνει την ενσυναίσθηση. Το ταξίδι διευρύνει τον ορίζοντά σου και προσφέρει μια νέα προοπτική. Το ταξίδι σε διδάσκει να εκτιμάς τις εμπειρίες έναντι των αντικειμένων. Το ταξίδι σού δίνει την ευκαιρία να ζήσεις τη στιγμή και να ακολουθήσεις το ρεύμα. Το ταξίδι σού δημιουργεί μια αίσθηση ανεξαρτησίας και μια επιθυμία να γνωρίσεις τον κόσμο. Το ταξίδι σού επιτρέπει να βγεις από την άνεσή σου και να θέσεις σε δοκιμασία τα όριά σου. Το ταξίδι σε εισάγει σε νέα ήθη και σε ενθαρρύνει να δοκιμάσεις νέα πράγματα. Το ταξίδι σού δίνει την ευκαιρία να γνωρίσεις νέους ανθρώπους.

Μόνο κάτι καλό μπορεί να βγει απ’όλα αυτά. Oσο πιο πολύ ταξιδεύεις, τόσο λιγότερη αξία έχουν τα σύνορα. Οσο μεγαλύτερος κοσμοπολιτισμός, τόσο λιγότερος εθνικισμός. Κι όμως, παρατηρεί ο Τζάναν Γκάνες, ο χαρισματικός αρθρογράφος των Financial Timesπου με κάθε σημείωμά του συντρίβει και μερικά κλισέ. Εδώ και πολλές δεκαετίες τα ταξίδια στο εξωτερικό αυξάνονται συνεχώς – το ίδιο όμως ισχύει και για τον εθνικισμό. Και αυτό «δεν θα έπρεπε» να συμβαίνει. Μόνο ένας ανόητος βέβαια – ή ο Μαρκ Τουέιν – θα πίστευε ότι το ταξίδι «επιφέρει θανάσιμο πλήγμα στις προκαταλήψεις». Από την άλλη μεριά, όμως, δεν θα ήταν παράλογο να περιμένει κανείς ότι η επαφή μεταξύ των ανθρώπων και των λαών μειώνει την έχθρα ανάμεσά τους.

Τα παραδείγματα που δείχνουν το αντίθετο πληθαίνουν. Η επιδείνωση των σχέσεων ανάμεσα στην Κίνα και τη Δύση από το 2012 κι έπειτα σημειώθηκε ύστερα από μια μακρά περίοδο μετακίνησης τουριστών και φοιτητών από τη μια χώρα στην άλλη. Οι Βρετανοί και οι Ιταλοί είναι από τους πιο φανατικούς ταξιδιώτες στον κόσμο, αλλά αυτό δεν τους εμποδίζει να ψηφίζουν εθνικιστικά κόμματα. Το 2023, πάνω από το 20% των Αμερικανών σχεδίαζαν ένα ταξίδι στο εξωτερικό μέσα στο εξάμηνο που ακολουθούσε, έναντι μόλις 8% τριάντα χρόνια νωρίτερα. Σε ποια από τις δύο περιόδους ήταν οι Ηνωμένες Πολιτείες πιο ανοιχτές στον έξω κόσμο;

Για να το πούμε διαφορετικά: όταν διαβατήριο είχε το 3% των Αμερικανών, η χώρα εξέλεξε πρόεδρο τον πατέρα Μπους, έναν άνθρωπο που θεωρητικά τουλάχιστον έμοιαζε εξωστρεφής. Σήμερα που το ποσοστό αυτό πλησιάζει το 50%, στον Λευκό Οίκο βρίσκεται ο Τραμπ.

Γιατί λοιπόν απέτυχε το ταξίδι; Η λιγότερο οδυνηρή απάντηση, γράφει ο Γκάνες, είναι ότι ο εθνικισμός υποκινήθηκε από άλλους παράγοντες, όπως η μετανάστευση, και ότι χωρίς την αύξηση των ταξιδιών τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα. Μια άλλη απάντηση είναι ότι αυτοί που ταξιδεύουν περισσότερο είναι έτσι κι αλλιώς οι φιλελεύθεροι, ενώ εκείνοι που θα είχαν μεγαλύτερη ανάγκη να ανοίξουν οι ορίζοντές τους μένουν στα σπίτια τους. Υπάρχει όμως και μια τρίτη απάντηση: ότι κακώς δόθηκε εξ αρχής τόσο μεγάλη έμφαση στα οφέλη από τα ταξίδια. Αν το πέρασμα των συνόρων ήταν τόσο επωφελές, η Ευρώπη θα είχε ένα πιο ήσυχο παρελθόν. Φαίνεται όμως ότι το να γνωρίζεις μια άλλη κουλτούρα δεν είναι ασύμβατο με το να την απορρίπτεις. Αλλιώς, το διάστημα που ο Λένιν, ο Χο Τσι Μινχ, ο Τσου Ενλάι ή ο Σαγίντ Κουτμπ πέρασαν στο εξωτερικό θα τους είχε αφοπλίσει.

Κι αν το πρόβλημα βρίσκεται στον μαζικό τουρισμό; Αν δηλαδή απαραίτητη προϋπόθεση για να υποχωρήσει ο εθνικισμός είναι να αναπτυχθεί το «αληθινό ταξίδι»; Ανοησίες, απαντά ο αρθρογράφος των FT. Ελάχιστοι άνθρωποι έχουν δει περισσότερες χώρες από τον Β.Σ. Νάιπολ. Κι όμως, ο μεγάλος συγγραφέας από το Τρινιντάντ δεν κατάφερε να φέρει κοντά ούτε την Ινδία με το Πακιστάν. Και μάλλον δεν φταίει το ότι έκρινε σκόπιμο να δώσει στον γάτο του το όνομα του πρώτου ρωμαίου αυτοκράτορα: Αύγουστος.